Lektura obowiązkowa! Unikatowe kalendarium. Dowiecie się między innymi: o tym, jak wyglądało prawo aborcyjne pod zaborami. O ciężkich warunkach życia kobiet w latach 20. i 300 tysiącach aborcji rocznie. O początkach edukacji seksualnej w latach 30. O "polskiej Simone Veil" z lat 50.

„System prawny nie jest abstrakcją zawieszoną w próżni” – pisze adwokatka Irmina Kotiuk, która specjalnie dla Archiwum Osiatyńskiego przygotowała wyjątkowe opracowanie: Kalendarium walki o prawo do aborcji w Polsce. Pokazuje ono, jak prawo przeplata się z walką polityczną i społeczną.  

Ta walka toczy się cały czas, w różnych zakątkach świata: w Irlandii, w której w referendum głosowano za zniesieniem konstytucyjnego zakazu przerywania ciąży, w Chile i w Argentynie, gdzie odbywają się wielkie demonstracje w obronie praw kobiet, w tym praw reprodukcyjnych. W Polsce, choć sondaże wskazują, że postawy Polaków i Polek wobec aborcji się liberalizują, ton dyskusji publicznej w duże mierze nadają środowiska dążące do zaostrzenia obecnych przepisów regulujących przerywanie ciąży.

Irmina Kotiuk specjalnie dla Archiwum Osiatyńskiego przygotowała zestawienie kluczowych momentów walki o samostanowienie kobiet w zakresie praw reprodukcyjnych, od zaborów do dzisiaj. Pokazuje w nim, jak dynamika polityczna i prawna przeplata się ze społeczną. To lektura obowiązkowa. Historia Polski, o której nie uczy się w szkole.

Jakie regulacje dotyczące przerywania ciąży obowiązywały na terenie trzech zaborów i jak wygląda dzisiaj prawna kwestia aborcji w Niemczech, Austrii i Rosji? Jak walczono o propagowanie świadomego macierzyństwa i próbowano liberalizować kodeks karny w II Rzeczpospolitej? Jak zmieniał się stosunek do praw reprodukcyjnych kobiet w Polsce powojennej? I wreszcie: jak wyglądała „polityka małych kroków” odbierania Polkom praw do decydowania o swoim zdrowiu i życiu po 1989 roku?

Przeczytaj całe kalendarium na stronie Archiwum Osiatyńskiego.

Zobacz spis treści

1. Koniec XIX/początek XX wieku

  • Prawo na terenie Polski w czasie zaborów

2. Okres międzywojenny lata: 1918 – 1939

  • 1929-1933: kampania na rzecz świadomego macierzyństwa Ireny Krzywickiej i Tadeusza Boya-Żeleńskiego
  • 1927-1929: „Kilka uwag o spędzaniu płodu ze stanowiska prawa karnego” Stefana Glasera
  • 1929-1933: „Piekło Kobiet” Tadeusza Boy-Żeleńskiego
  • 1932: kodyfikacja Kodeksu Karnego
  • 1931-1933: początki edukacji seksualnej i antykoncepcji

3. Okres okupacji hitlerowskiej: lata 1939-1945

4. Polska socjalistyczna

  • 1946-1956: Stalinizm
  • 1956: Maria Jaszczukowa, „polska Simone Veil”
  • Ustawa z dnia z dnia 27 kwietnia 1956 roku o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży
  • 1969: Kodeks Karny PRL

5. Trzecia Rzeczpospolita 1989-1997: pozbawienie Polek prawa do legalnej i bezpiecznej aborcji

  • 1989: pierwszy projekt ustawy delegalizujący przerywanie ciąży
  • 1989-1993: protesty przeciwko zaostrzeniu prawa w zakresie przerywania ciąży
  • 1990-1991: „Polityka małych kroków” – zmiany prawne okołoaborcyjne, pierwsza Klauzula Sumienia i Kodeks Etyki Lekarskiej
  • 1991: powstanie Federacji na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny
  • 1991: projekty nowych ustaw w zakresie przerywania ciąży, krystalizacja języka i postaw aktorów społecznych wobec przerywania ciąży
  • „Niemy Krzyk” – film środowisk radykalno-konserwatywnych o aborcji
  • 1992: walka o referendum w sprawie aborcji
  • 7 stycznia 1993: uchwalenie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży
  • 1996: Nowela liberalizująca ustawę o planowaniu rodziny
  • 1996: Klauzula sumienia
  • Maj 1997: Trybunał Konstytucyjny a przerywanie ciąży . Odsłona pierwsza
  • Czerwiec 1997: nowy Kodeks Karny
  • Październik 1997: wejście w życie Konstytucji III Rzeczpospolitej

6. Trzecia Rzeczpospolita. Od 1998 roku do dzisiaj

  • 1997: kolejna walka o język
  • 2000: „Porozumienie Kobiet 8 Marca” i pierwsza Manifa
  • 2002: List stu kobiet
  • 2003: „Kobiety na falach”
  • Lata 2001 i 2004: „Piekło Kobiet 2” w III Rzeczpospolitej
  • Lata 2000: „Świat bez kobiet”, „Milczenie Owieczek” i „Duża książka o aborcji”
  • 2006: próba zmiany Konstytucji
  • 2005-2010: brak dostępu do legalnej aborcji w orzeczeniach Sądu Najwyższego
  • 2007: sprawa Tysiąc przeciwko Polsce
  • 2009: „Podziemne państwo kobiet”
  • 2011-2012: kolejne orzeczenia Trybunału Praw Człowieka przeciwko Polsce
  • 2013: powstanie Fundacji Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris
  • 2014: sprawa doktora Chazana
  • 7 października 2015: Trybunał Konstytucyjny wzmacnia klauzulę sumienia
  • 2014-2016: przeciwnicy prawa do przerywania ciąży znów w ataku
  • 2016: Strajk Kobiet i Czarny Poniedziałek
  • 2017: sojusznicy czy przeciwnicy? Środowisko lekarskie wobec praw reprodukcyjnych
  • 2017-2018: „Ratujmy kobiety” i „Zatrzymaj Aborcję”
  • Listopad 2017: Trybunał Konstytucyjny a przerywanie ciąży. Odsłona druga
  • 2018: Akcja „Aborcja jest ok”
  • Marzec 2018: „Czarny Piątek”

Kotiuk opatruje Kalendarium wstępem, rodzajem manifestu. Przypomina, że „w tym roku obchodzimy stulecie praw wyborczych kobiet w Polsce. Był to kamień milowy na drodze emancypacji i stopniowego równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Jednym z aspektów praw kobiet jest prawo do autonomii i samostanowienia w zakresie zdrowia reprodukcyjnego. Polkom tejże konsekwentnie się odmawia”.

I przedstawia motywacje stojące za projektem Kalendarium:

„Chciałabym, aby to Kalendarium nie tylko służyło jako wsparcie dla tych, którzy poszykują informacji o historii polskich regulacji dotyczących kobiecej zdolności rodzenia, ale także wsparło ruch kobiecy w walce o prawo kobiet do autonomii decyzyjnej w zakresie praw reprodukcyjnych.

System prawny nie jest abstrakcją zawieszoną w próżni. Odzwierciedla zasady etyczno-moralne obowiązujące w społeczeństwie lub pragnienie kontroli tego społeczeństwa. Im bardziej przedmiotowe podejście do obywateli ma władza, w tym, a może przede wszystkim, w stosunku do kobiet, tym silniejszą ma potrzebę kontroli, a zdrowie reprodukcyjne traktuje instrumentalnie”.

Przeczytaj cały Manifest Irminy Kotiuk

Przeciwnicy prawa kobiet do samostanowienia w zakresie zdrowia reprodukcyjnego są w Polsce w natarciu. Pod koniec 2017 roku podjęto dwie inicjatywny zmierzające do wyeliminowania z polskiego porządku prawnego prawa do przerywania ciąży z powodu ciężkich i nieodwracalnych wad płodu lub choroby zagrażającej jego życiu.

Po pierwsze, w Sejmie złożono projekt ustawy roboczo nazywany „Zatrzymaj Aborcję” – co jest wyrazem głębokiej hipokryzji, ponieważ projekt ten żadnej aborcji nie zatrzyma, o czym pisałam już w tekście dla Archiwum Osiatyńskiego.

Po drugie, grupa posłów złożyła wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o uznanie tejże przesłanki za sprzeczną z Konstytucją, powołując się na artykuł 30, chroniący godność człowieka, oraz artykuł 38, zapewniający każdemu człowiekowi prawną ochronę życia. Środowiska nie tyle konserwatywne, co radykalne, dążą raz po raz do wprowadzania niemalże całkowitego zakazu aborcji w Polsce, nie licząc się z godnością i życiem kobiet. Gdyby im się udało, powrócilibyśmy do uregulowań dziewiętnastowiecznych.

W tym roku obchodzimy stulecie praw wyborczych kobiet w Polsce. Był to kamień milowy na drodze emancypacji i stopniowego równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Jednym z aspektów praw kobiet jest prawo do autonomii i samostanowienia w zakresie zdrowia reprodukcyjnego. Polkom tejże konsekwentnie się odmawia.

Fakt, że w setną rocznicę przyznania Polkom praw wyborczych, próbuje się im odebrać resztki praw reprodukcyjnych był dla mnie impulsem do stworzenia „Kalendarium 100 lat historii walki o prawo do aborcji w Polsce” i zebrania jak największej ilości danych w jednym miejscu, ukazania ich na osi czasu z podziałem na okresy. Jakie inne miejsce mogłoby być ku temu lepsze niż Archiwum Osiatyńskiego, które przecież służy „monitorowaniu stanu praworządności, skali nadużyć władzy publicznej oraz stanu przestrzegania wolności i praw obywatelskich w Polsce”.

Chciałabym, aby to Kalendarium nie tylko służyło jako wsparcie dla tych, którzy poszykują informacji o historii polskich regulacji dotyczących kobiecej zdolności rodzenia, ale także wsparło ruch kobiecy w walce o prawo kobiet do autonomii decyzyjnej w zakresie praw reprodukcyjnych.

Mam nadzieję, że zebrane i opracowane dane, ukazujące wydarzenia w kontekście historycznym i społecznym, pozwolą dostrzec kontinuum w ograniczaniu praw kobiet do samostanowienia, a także pokażą relację pomiędzy potrzebą kontroli kobiecej reprodukcji a określonym modelem władzy.

System prawny nie jest abstrakcją zawieszoną w próżni. Odzwierciedla zasady etyczno-moralne obowiązujące w społeczeństwie lub pragnienie kontroli tego społeczeństwa. Im bardziej przedmiotowe podejście do obywateli ma władza, w tym, a może przede wszystkim, w stosunku do kobiet, tym silniejszą ma potrzebę kontroli, a zdrowie reprodukcyjne traktuje instrumentalnie.

Jako początkową datę „Kalendarium” wybrałam drugą połowę XIX wieku, ponieważ w tym okresie wprowadzano uregulowania prawne dotyczące  przerywania ciąży. Na przełomie XIX i XX wieku wprowadzano zakaz antykoncepcji i silną promocję macierzyństwa w wielu krajach europejskich. Rozwijała się profesjonalna medycyna, zachodziła rewolucja przemysłowa, formowało się pojęcia narodu, w  Europie powstawały państwa narodowe. Początek XX wieku to zaś czas, w którym przez Europę przetoczyły się dwie wojny światowe, zaliczane do najbardziej śmiercionośnych konfliktów w historii świata. Analizując historię regulacji przerywania ciąży, nie można pozostać obojętnym na tło historyczne. 

Dziś w Europie, nie tylko w Polsce, wartości narodowo-konserwatywne i antydemokratyczne, są w natarciu.

Nic nie jest jednak dane na zawsze.

Pamiętajmy, że lata 60. i 70. przyniosły w Europie wybuch ruchów feministycznych i walkę Europejek o prawo do legalnej i bezpiecznej aborcji. Kiedy Francuzki, Niemki czy Brytyjki walczyły o prawo do samostanowienia, w Polsce obowiązywała liberalna, z dzisiejszej perspektywy, ustawa o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.

Być może tę walkę musimy odbyć dziś w Polsce. Odzyskanie przez Polskę suwerenności po 1989 roku przyniosło też powrót do prawnych zapisów dotyczących przerywania ciąży rodem z XIX wieku; zapisów, z którymi w dwudziestoleciu międzywojennym tak zażarcie walczyli między innymi Irena Krzywicka i Tadeusz Boy-Żeleński.

Skala mobilizacji na dzisiejszych „czarnych protestach”, nasuwa na myśl obrazy z masowych wystąpień przeciwko władzy początku lat 80. Polska historia potoczyła się jednak tak, że dawni opozycjoniści, po dojściu do władzy w III RP, zadziwiająco szybko przystąpili do delegalizacji przerywania ciąży w Polsce. Zignorowali protesty kobiet, w tym wielu opozycjonistek, które nie chciały zaostrzenia tego prawa. 

Celem Kalendarium, nie jest ujawnienie nowych, dotąd nieznanych treści lub faktów z historii prawa do aborcji w Polsce, ale zebranie w jednym miejscu najważniejszych wydarzeń i przepisów prawnych dotyczących prawa do przerywania ciąży.

Stuletnia perspektywa pozwala uchwycić dynamikę zmian, dostrzec pewne prawidłowości, czy powtarzalność argumentów przeciwników prawa kobiet do samostanowienia w zakresie praw reprodukcyjnych.


Powiązane:

Lubisz nas?

Powiedz o tym innym