"Ci holenderscy Żydzi golili nas bardzo, ale to bardzo tępymi żyletkami. Wszyscy mieliśmy poharatane, zakrwawione głowy i ciała. A potem polano nas dezynfekcyjnym lizolem. Wszyscy wyli. Dosłownie wyli z bólu. Tylko ja byłem szczęśliwy. Bo zrozumiałem, że przedłużono nam życie" - Marian Turski opowiada o pierwszych chwilach w Auschwitz

  • Jemy, pijemy, a on wznosi toast: „za Mariana, który uratował mi życie”.
  • Ja tobie uratowałem życie?
  • Nie pamiętasz?
  • Nie.

Tak Marian Turski opowiadał o swoim doświadczeniu Auschwitz, które przeżył, choć stracił już nadzieję, i o tym, jak 20 lat po obozie zaczął odzyskiwać pamięć. Cała opowieść – niżej.

Jego przemówienie na uroczystościach 75. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 2020 zelektryzowało opinię publiczną. Sugestywna opowieść Turskiego – na przykładzie faszyzmu – jak „małymi kroczkami” ograniczenia demokracji i praw człowieka mogą przerodzić  się w zbrodniczy system połączona została z wezwaniem do przestrzegania „XI przykazania: Nie bądź obojętny”, skierowanego do współczesnych i we wzruszający sposób  adresowanego do córki i wnuków Turskiego.

„Tak się sprawdza to, co kiedyś powiedział mi pan prezydent Austrii. »Auschwitz nie spadł z nieba«. Tuptał, zbliżał się małymi kroczkami. Aż stało się to, co stało się tutaj” – ostrzegał zebranych obok Bramy Śmierci.


UWAGA! UWAGA! W dzień po publikacji tego tekstu 30 stycznia 2020 redakcja „Polityki” podjęła inicjatywę zgłoszenia Mariana Turskiego do Pokojowej Nagrody Nobla 2020.


 

Urodzony w czerwcu 1926 w Druskiennikach (dziś na Litwie) jako Mosze Turbowicz, Marian Turski był naczelnym „Sztandaru Młodych” (1956-1957), a od 1958 do dziś jest publicystą tygodnika „Polityka” i kierownikiem działu historycznego. W 1942 roku przesiedlony do getta w Łodzi, od 1944 roku w obozie zagłady Auschwitz-Birkenau. Przeżył dwa „marsze śmierci” – z Auschwitz do Buchenwaldu, i z Buchenwaldu do Theresienstadt (Terezina, w Czechach). Od 2000 roku członek Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, od 2009 przewodniczący Rady Muzeum Historii Żydów Polskich Polin w Warszawie.

Marian Turski niechętnie opowiada o swoim doświadczeniu z Holokaustem. Rozmowa Jacka Żakowskiego z maja 2015 roku, którą – dzięki uprzejmości „Polityki” przedrukowujemy – miała być początkiem wywiadu-rzeki, ale nie wiadomo, czy książka zostanie ukończona. Śródtytuły i tytuł od redakcji OKO.press.


Marian Turski: Selekcja. Łaźnia. Dwa marsze śmierci. Tyfus uratował mi życie. Mój powrót do pamięci


Jacek Żakowski, Polityka: Czy opowiadałeś swojej córce o Auschwitz?
Marian Turski: Joasia zawsze wiedziała, że byłem w Auschwitz. To był przecież najważniejszy rozdział w moim życiu. Ale nigdy jej nie namawiałem ani nie proponowałem, żeby tam pojechała. Dopiero kiedy miała 18 lat, zapytała, czy zgodziłbym się tam z nią pojechać. Podobnie było z moimi wnukami.

Uważałem, że to powinno wynikać z ich ciekawości, a nie z mojej sentymentalnej potrzeby.

Jak wyglądała wasza wspólna podróż do Auschwitz? Ona miała 18 lat – niby dorosły człowiek. Ale naprawdę to jeszcze prawie dziecko.
Powiedziałem: pytaj, jak chcesz, kiedy chcesz, o co chcesz. Gdy nie pytała – milczałem. Kiedy weszliśmy do pawilonu z pryczami, zapytała, czy na takiej pryczy mieszkałem. Potem – jak wyglądała kolejka po zupę. Pokazałem jej, jaką drogą szedłem po selekcji z rampy. A potem opowiedziałem jej jedyny do tej pory epizod, z którego zwierzyłem się publicznie. Nigdy wcześniej nikomu nie opowiadałem o swoim życiu.

Dlaczego?

Najpierw miałem trwającą 20 lat amnezję. A potem nie chciałem.

Dopiero kiedy w 2001 roku otwarto dla zwiedzających saunę (łaźnię), zgodziłem się coś powiedzieć publicznie. Tę samą historię o łaźni opowiedziałem Joasi, kiedy przeszliśmy razem drogę, którą w 1944 roku szedłem po selekcji na rampie.

Selekcja. Rozumiem, że jestem po dobrej stronie

Opowiedz tę historię.
To była prawdziwa łaźnia. Z zewnątrz wyglądała jak stojące obok komory gazowe. Na nich też było napisane „zur Sauna”, czyli do łaźni. Tam przeżyłem chwilę, którą pół wieku później nazwałem najszczęśliwszym dniem mojego życia…

Umiesz wymienić najszczęśliwsze dni w twoim życiu?

Nie zastanawiałem się nad tym. A ty?
Ja tak. Jak dla każdego chłopca to oczywiście dzień inicjacji. Inny dzień szczęścia – kiedy się dowiedziałem, że moja córka wygrała międzynarodowy konkurs fletowy we Włoszech. Może miałem jeszcze ze dwa–trzy dni, kiedy rozpierało mnie szczęście. Ostatni – to otwarcie Muzeum Polin w Warszawie. A jeden z nich to był dzień, kiedy nas przywieźli do Auschwitz.

Nas?
Bo przyjechaliśmy grupą. W łódzkim getcie należałem do podziemnej organizacji, która się nazywała Lewica Związkowa. W 1944 roku kierownictwo organizacji zdecydowało, że nie będziemy ukrywali się w przygotowanych bunkrach, bo ofensywa radziecka stanęła i widać było, że nie dotrwamy.

Uznali, że jednak większą szansę przeżycia będziemy mieli w obozie. Chociaż wiedzieliśmy, czym jest Auschwitz. I ja też to dobrze wiedziałem.

Lepiej niż inni znałem obce języki, więc zajmowałem się pracą nad biuletynem. Wiedzieliśmy, co BBC nadawało o Auschwitz. Wiedzieliśmy o dymiących kominach, o drutach, o życiu w obozie, o tym, że część zostaje wyselekcjonowana do pracy i co się dzieje na rampie.

Nie byłeś zaskoczony?
Wszystko się zgadzało. I transport, i obóz. Po drodze był postój pociągu w Królewskiej Hucie. Potem już Auschwitz-Birkenau (czyli Brzezinka). Podjazd do rampy. Było szaro. Ogień z kominów. I – rzecz optymistyczna – żywi ludzie. Potwierdziło się, że nie jest to tylko obóz zagłady. Potem wypędzanie z wagonów. Psy, esesmani. Więźniowie z „Kanady” (oddział więźniów sortujących dobytek). Nastrój totalnego sterroryzowania.

Ani chwili na myślenie. Tylko strach.

Ci z Kanady krzyczą: „jak macie coś cennego, to oddajcie nam. Inaczej zabiorą to Niemcy”. A jednocześnie gonią, popychają. Są ramieniem Niemców.

I zaraz potem selekcja. Jestem wśród mniejszości. Większość – kobiety, starsi, dzieci – jest kierowana na prawo. W mniejszości są silniejsi, zdrowsi, młodsi, mężczyźni. Rozumiem, że jestem po dobrej stronie.

Widzę napis „zur Sauna”. „To nie łaźnia, to komora gazowa”

20.08.2018 Oświecim. Były wiezień Marian Turski podczas wizyty Ministra Spraw Zagranicznych Niemiec w bylym obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau.

Ustawiają nas w piątki. Idziemy dróżką między polami obozowymi cygańskim i rodzinnym. Po piachu między krzewami. Wygląda, że jest OK. Obok mnie idzie mój towarzysz Miszka Samelson, jeden z dziesięciu członków obozowej komuny, którą założymy, kiedy przejdziemy selekcję. On pierwszy z nas umrze. Z nim idzie jego ojciec. Byliśmy razem w wagonie z Radegastu, czyli miejsca załadunkowego w Łodzi, do Oświęcimia.

Nagle widzę napis „zur Sauna” – do łaźni. Przypominam sobie lektora BBC, który mówił: „zobaczycie napis »do łaźni«. Nie dajcie się zwieść. To nie łaźnia. To komora gazowa…”. Narobiłem w portki. Dosłownie.

Czy zwierzyć się przyjacielowi z sekretu, który ja jeden poznałem?… Nie! Niech ma jeszcze te 10, 15, 20 minut nadziei. Przypomniałem sobie, że w wagonie starszy pan (tak się wtedy wydawało, a był 45-letnim mężczyzną) Samelson mówił, że ma manierkę z wódką.

Nigdy wcześniej nie piłem wódki. Czasem w sobotę ojciec częstował mnie chałką maczaną w nalewce. A teraz poprosiłem starego Samelsona, żeby mi dał łyk wódki.

Doszliśmy do łaźni. Zaraz za tym miejscem, gdzie dziś leży przykryta szkłem sterta zabranych więźniom sztućców. Kazali się rozebrać. Do fryzjerów. W tym czasie fryzjerami byli tylko Żydzi holenderscy. Nucili piosenkę, która mi utkwiła na zawsze: „Ich haf an Holland…”. 60 lat później zapytałem Holendrów, czy znają taką piosenkę. „Tak, to znaczy: wierzę w Holandię. Śpiewali ją holenderscy Żydzi”.

Ci holenderscy Żydzi golili nas bardzo, ale to bardzo tępymi żyletkami. Wszyscy mieliśmy poharatane, zakrwawione głowy i ciała. A potem polano nas dezynfekcyjnym lizolem.

Wszyscy wyli. Dosłownie wyli z bólu. Tylko ja byłem szczęśliwy. Bo zrozumiałem, że jeszcze przedłużono nam życie.

Powinienem na ten tyfus umrzeć. A on mnie uratował

Po wojnie naprawdę nie pamiętałeś o Auschwitz?
Nie pamiętałem.

Jak to się stało?
To by musieli powiedzieć lekarze.

Nie zastanawiałeś się nad tym?
Rozumiałem, że zostałem uprzywilejowany przez Opatrzność. Ja przeżyłem dwa marsze śmierci. Z Auschwitz do Buchenwaldu. I z Buchenwaldu do Theresienstadt (czyli Terezina). Gdy wojna się skończyła, ważyłem niecałe 32 kilo. Ten drugi [marsz śmierci] zresztą nie zaczynał się od marszu.

W Buchenwaldzie załadowali nas do wagonów. Kilka godzin później w Reitzenhain, czyli na dzisiejszej czesko-niemieckiej granicy, był aliancki nalot. Zbombardowali nasz pociąg, po to by (jak wynika z archiwów) powstrzymać transport więźniów do zagłady. Bomby nie przebierały. Na moich rękach umarł wtedy Rysiek Podlaski, przywódca naszej grupy, mój kolega z klasy.

Następne 200 km szliśmy na piechotę. Ale pewnie zrobiliśmy drugie tyle. Gdy esesmani dostali wiadomość, że z prawej strony nadciągają Amerykanie, to gnali nas w lewo. Jak słyszeli, że z lewej byli Rosjanie, to nas gnali na prawo.

Ostatni posiłek dali w Buchenwaldzie. Potem rzucili coś w Komotau, czyli w Chomotovie (dziś miasto na granicy czesko-niemieckiej – red.). Ale wtedy ja już nie mogłem się do niczego dopchać. Podniosłem tylko z bruku jakąś kość. Ale nic się już nie dało z niej wygryźć. Przez kilkanaście dni żywiliśmy się trawą, korzonkami, liśćmi.

Raz zaczęliśmy wygrzebywać z pola sadzeniaki. Zjawił się bauer. Jak on strasznie lał nas wtedy lachą. Do dziś mam bliznę na plecach. Ale go rozumiem. Wszędzie był głód. A on też miał rodzinę.

Z tych sadzeniaków miały być kartofle, którymi chciał ją wyżywić. Nie przypuszczał, że wcześniej wygonią go z tych Sudetów.

Kiedy po 17 dniach doszliśmy do Terezina, dziąsła mi już z powodu szkorbutu kompletnie odpadły. Na plecach miałem wielką narośl z oskrzeli. Cały organizm był w pełnym rozkładzie.

Położyli na łóżku, coś nawet dali do zjedzenia. Ale cokolwiek zjadłem czy wypiłem, z miejsca wydalałem. Dyzenteria. I nadszedł dzień wyzwolenia. Niemcy poszli. Rosjanie jeszcze nie przyszli. Wszyscy pobiegli, żeby szturmować sklepy. Stefan Krakowski, jeden z naszej dziesiątki, przyniósł mi trochę marmolady w słoiku. „Tyle udało mi się dla ciebie zdobyć”. Nie było nawet sensu brać tego do ust. Żadnego jedzenia nie mogłem utrzymać. Było po mnie.

I zdarzyła się rzecz niesamowita. Kilka dni po wejściu Rosjan do Terezina okazało się, że mam tyfus plamisty. Trzy dni miałem 41 stopni.

Powinienem na ten tyfus umrzeć. A on mnie uratował.

Ten przypadek opisał jeden z profesorów z praskiej Akademii Medycznej, który przyjechał, żeby zaopiekować się nami. Bo to był medyczny fenomen. Tyfus zabił wszystkie inne choroby. Została mi potem tylko choroba wieńcowa i arytmia. Przez długi czas, kiedy wstawałem z łóżka, nogi mi pęczniały do bólu.

Ja tobie uratowałem życie? Nie pamiętam

I wtedy straciłeś pamięć?
Nie wiem. Wtedy myślałem głównie, żeby przeżyć. A potem: co dalej? Dwa miesiące byłem jeszcze w Terezinie. W tym czasie organizacje żydowskie zaproponowały mi wyjazd do Anglii, Kanady albo Stanów Zjednoczonych. Ale uważałem, że muszę budować socjalistyczną albo komunistyczną Polskę. Przyjechał po mnie kolega z organizacji, który mnie odholował do Łodzi.

Wtedy już nie pamiętałem. Poza pierwszym dniem Auschwitz, który miałem przed oczyma z fotograficzną precyzją, minuta po minucie. A poza tym w pamięci tkwiły mi dwa–trzy epizody. Obóz znikł z mojej głowy. Do roku 1965.

Coś się wtedy stało?
Stefan Krakowski – jeden z naszej dziesiątki, numer obozowy obok mojego (po wyjeździe w 1968 roku zostanie dyrektorem archiwum w jerozolimskim Yad Vashem) zaprosił nas na wódeczkę w 20-lecie wyzwolenia obozu. Jemy, pijemy, a on wznosi toast: „za Mariana, który uratował mi życie”.

„Ja tobie uratowałem życie? – Nie pamiętasz? – Nie.

– A pamiętasz pierwszy marsz śmierci? – Pamiętam. – Pamiętasz, że zebrali nas na wieczorny apel i dali po dwa bochenki chleba? – Po jednym nam dali. – Po dwa! – Po jednym…”. Do dziś nie uzgodniliśmy tego.

Coś jednak pamiętałeś.
Epizody. A ten chleb zjedliśmy od razu. Bo byliśmy głodni. Bo nie chcieliśmy nosić. Bo baliśmy się, że ukradną. A co zjadłeś to twoje. Ale potem przez sześć i pół dnia nie dostaliśmy nic.

Już ci pamięć wróciła?
Jeszcze nie. A on ciągnął dalej: „pamiętasz, że szliśmy 49 km przez Pszczynę, Żory do Wodzisławia”. Przypomniałem sobie… Mogę zrobić dygresję?…

To twoja historia.
Po latach amerykańska dokumentalistka kręciła film o Solidarności i w moim mieszkaniu robiła rozmowę z księdzem Orszulikiem, późniejszym biskupem. W pewnym momencie okazało się, że on stał na balkonie w Żorach, kiedy nas pędzili ulicami. „Wie pan – mówi – że następnego dnia wszystkich nas zapędzili do zbierania trupów”. A wtedy było 20 stopni mrozu.

Ale co z amnezją?
Więc Krakowski ciągnął: „Pamiętasz, że w Wodzisławiu załadowali nas do wagonów?”. Przypomniałem sobie. Wodzisław przemianowano wtedy na Loslau. Było nas po 120 osób w wagonie. Jechaliśmy trzy i pół dnia do Buchenwaldu. Większość czasu staliśmy na bocznicach. Najpierw na stacji Cosel, czyli Koźle. Potem na stacji Oppeln, czyli Opole. Tory były zajęte przez wojsko jadące na front. Był styczeń 1945 r. Wagony odkryte. To nawet było dobre.

Przynajmniej mogliśmy połykać śnieg, który padał. Nic innego nie było. Jak przyjechaliśmy do Buchenwaldu, w wagonie było 36 trupów.

W tym Miszka Samelson. Nasza pierwsza ofiara. A Krakowski pyta: „Pamiętasz, ile było trupów. – Tak. – Pamiętasz, że wszystkie trupy zwalono do jednego kąta. – I co z tego? – Mnie już tam rzucili i przywalili innymi.

A ty zacząłeś krzyczeć: to mój brat, udusicie go! I oni te trupy ze mnie ściągnęli. Tak mi uratowałeś życie”.

Tak się zaczął mój powrót do pamięci

Wtedy wróciła ci pamięć?
Jeszcze nie. Ale to, że nie pamiętałem takiego dramatycznego detalu wywołało jakąś niezwykłą ciekawość. Następnego dnia poszedłem do Krakowskiego i mówię: opowiadaj. Opowiedz mi wszystko, co pamiętasz. Bardzo silny bodziec! Tak się zaczął mój powrót do pamięci. On mówił. Ja to sklejałem z tym, co mi się odtwarzało w głowie. I zacząłem chłonąć wszystko na ten temat.

Może dzięki temu w zasadzie ominęła mnie trauma. To jakby los na loterii. Nie tylko przez te pierwsze 20 lat. Poza tym mogłem się zacząć zajmować drugą wojną światową. I dopiero wtedy postanowiłem pojechać do Oświęcimia. Zacząłem to wszystko jako historyk badać, mówić na ten temat, wykładać. Mam do tego dystans.

Ale czy to, co pamiętasz, rzeczywiście pamiętasz? Czy wiesz? Otwierały ci się klapki w głowie, czy układały ci się opowieści innych?
Sam się zastanawiam. Wydaje mi się, że umiem powiedzieć, co wiem, co mi się otworzyło w pamięci i odróżnić od tego, co gdzieś wyczytałem albo usłyszałem. A może mi się wydaje?

  • Dokładny zapis przemówienia Mariana Turskiego w Auschwitz

    Szanowni zgromadzeni, przyjaciele, jestem jednym z tych jeszcze żyjących i nielicznych, którzy byli w tym miejscu niemal do ostatniej chwili przed wyzwoleniem. 18 stycznia zaczęła się moja tzw. ewakuacja z obozu Auschwitz, która po sześciu i pół dniach okazała się Marszem Śmierci dla więcej niż połowy moich współwięźniów. Byliśmy razem w kolumnie 600-osobowej.

    Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa nie doczekam już następnego jubileuszu. Takie są ludzkie prawa.

    Dlatego wybaczcie mi, że w tym, co będę mówił, będzie trochę wzruszenia. Oto, co chciałbym powiedzieć przede wszystkim mojej córce, mojej wnuczce, której dziękuję, że jest tu na sali, mojemu wnukowi: chodzi mi o tych, którzy są rówieśnikami mojej córki, moich wnuków, a więc o nowe pokolenie, zwłaszcza najmłodsze, zupełnie najmłodsze, młodsze nawet od nich.

    Kiedy wybuchła wojna światowa, byłem nastolatkiem. Mój ojciec był żołnierzem i został ciężko postrzelony w płuca. To był dramat dla naszej rodziny. Moja matka pochodziła z pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, tam armie się przewalały, tam i nazad łupiły, grabiły, gwałciły, paliły wioski, żeby nie zostawić nic tym, którzy przyjdą po nich. A więc można powiedzieć, że wiedziałem z pierwszej ręki, od ojca i od matki, co to jest wojna. Ale mimo wszystko, chociaż to było tylko 20, 25 lat, wydawało się to tak odległe jak polskie powstania XIX w., jak rewolucja francuska.

    Kiedy dzisiaj spotykam się z młodymi, zdaję sobie sprawę, że po 75 latach wydają się troszkę znużeni tym tematem: i wojna, i Holokaust, i Shoah, i ludobójstwo. Rozumiem ich. Dlatego obiecuję wam, młodzi, że nie będę opowiadał wam o moich cierpieniach. Nie będę wam opowiadał o moich przeżyciach, moich dwóch Marszach Śmierci, o tym, jak kończyłem wojnę, ważąc 32 kilogramy, na skraju wyczerpania i życia. Nie będę opowiadał o czymś, co było najgorsze, czyli o tragedii rozstania z najbliższymi, kiedy po selekcji przeczuwasz, co ich czeka. Nie, nie będę o tym mówił. Chciałbym z pokoleniem mojej córki i pokoleniem moich wnuków porozmawiać o was samych.

    Widzę, że jest między nami pan prezydent Austrii Alexander Van der Bellen. Pamięta pan, panie prezydencie, kiedy gościł pan mnie i kierownictwo Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego, kiedy mówiliśmy o tamtych czasach. W pewnym momencie użył pan takiego sformułowania: „Auschwitz ist nicht vom Himmel gefallen”. Auschwitz nie spadło z nieba. Można powiedzieć, jak to się u nas mówi: oczywista oczywistość.

    No jasne, że nie spadło z nieba. Może się to wydawać banalnym stwierdzeniem, ale jest w tym głęboki i bardzo ważny do zrozumienia skrót myślowy. Przenieśmy się na chwilę myślami, wyobraźnią we wczesne lata 30. do Berlina. Znajdujemy się prawie w centrum miasta. Dzielnica nazywa się Bayerisches Viertel, Bawarska Dzielnica. Trzy przystanki od Kudammu, ogrodu zoologicznego. Tam, gdzie dziś jest stacja metra, jest Bayerischer Park – Park Bawarski. I oto jednego dnia w tych wczesnych latach 30. na ławkach pojawia się napis: „Żydom nie wolno siadać na tych ławkach”. Można powiedzieć: nieprzyjemne, nie fair, to nie jest OK, ale w końcu jest tyle ławek dookoła, można usiąść gdzieś indziej, nie ma nieszczęścia.

    Była to dzielnica zamieszkała przez inteligencję niemiecką pochodzenia żydowskiego, mieszkali tam Albert Einstein, noblistka Nelly Sachs, przemysłowiec, polityk, minister spraw zagranicznych Walther Rathenau. Potem w pływalni pojawił się napis: „Żydom zabroniony wstęp do tej pływalni”. Można znów powiedzieć: nie jest to przyjemne, ale Berlin ma tyle miejsc, gdzie można się kąpać, tyle jezior, kanałów, prawie Wenecja, więc można gdzieś indziej.

    Jednocześnie gdzieś pojawia się napis: „Żydom nie wolno należeć do niemieckich związków śpiewaczych”. No to co? Chcą śpiewać, muzykować, niech zbiorą się oddzielnie, będą śpiewali. Potem pojawia się napis i rozkaz: „Dzieciom żydowskim, niearyjskim nie wolno bawić się z dziećmi niemieckimi, aryjskimi”. Będą się bawiły same. A potem pojawia się napis: „Żydom sprzedajemy chleb i produkty żywnościowe tylko po godzinie 17.”. To już jest utrudnienie, bo jest mniejszy wybór, ale w końcu po godzinie 17. też można robić zakupy.

    Uwaga, uwaga, zaczynamy się oswajać z myślą, że można kogoś wykluczyć, że można kogoś stygmatyzować, że można kogoś wyalienować. I tak powolutku, stopniowo, dzień za dniem ludzie zaczynają się z tym oswajać – i ofiary, i oprawcy, i świadkowie, ci, których nazywamy bystanders, zaczynają przywykać do myśli i do idei, że ta mniejszość, która wydała Einsteina, Nelly Sachs, Heinricha Heinego,Mendelssohnów, jest inna, że może być wypchnięta ze społeczeństwa, że to są ludzie obcy, że to są ludzie, którzy roznoszą zarazki, epidemie. To już jest straszne, niebezpieczne. To jest początek tego, co za chwilę może nastąpić.

    Władza ówczesna z jednej strony prowadzi sprytną politykę, bo np. spełnia żądania robotnicze. 1 maja w Niemczech nigdy nie był świętowany – oni, proszę bardzo. W dzień wolny od pracy wprowadzają Kraft durch Freude [„siła przez radość”]. A więc element wczasów robotniczych. Potrafią przezwyciężyć bezrobocie, potrafią zagrać na godności narodowej: „Niemcy, podnieście się ze wstydu wersalskiego. Przywróćcie swoją dumę”. A jednocześnie ta władza widzi, że ludzi tak powoli ogarnia znieczulica, obojętność. Przestają reagować na zło. I wtedy władza może sobie pozwolić na dalsze przyspieszenie procesu zła

    I potem następuje już gwałtownie, a więc: zakaz przyjmowania Żydów do pracy, zakaz emigracji. A potem nastąpi szybko wysyłanie do gett: do Rygi, do Kowna, do mojego getta, łódzkiego getta – Litzmannstadt. Skąd większość zostanie potem wysłana do Kulmhofu, Chełmna nad Nerem, gdzie zostanie zamordowana gazami spalinowymi w ciężarówkach, a reszta trafi do Auschwitzu, gdzie zostanie wymordowana cyklonem B w nowoczesnych komorach gazowych. I tutaj sprawdza się to, co powiedział pan prezydent: „Auschwitz nie spadł nagle z nieba”. Auschwitz tuptał, dreptał małymi kroczkami, zbliżał się, aż stało się to, co stało się tutaj.

    Moja córko, moja wnuczko, rówieśnicy mojej córki, rówieśnicy mojej wnuczki – możecie nie znać nazwiska Primo Levi. Primo Levi był jednym z najsłynniejszych więźniów tego obozu. Primo Levi użył kiedyś takiego sformułowania: „To się wydarzyło, to znaczy, że się może wydarzyć. To znaczy, że się może wydarzyć wszędzie, na całej ziemi”.

    Podzielę się z wami jednym osobistym wspomnieniem: w roku ’65 byłem na stypendium w Stanach Zjednoczonych w Ameryce i wtedy był szczyt batalii o prawa ludzkie, o prawa obywatelskie, o prawa dla ludności afroamerykańskiej. Miałem zaszczyt brać udział w marszu z Martinem Lutherem Kingiem z Selmy do Montgomery. I wtedy ludzie, którzy dowiadywali się, że byłem w Auschwitz, pytali mnie: „Jak myślisz, to chyba tylko w Niemczech coś takiego mogło być? Czy mogłoby być gdzie indziej?”. I ja im mówiłem: „To może być u was. Jeżeli się łamie prawa obywatelskie, jeżeli się nie docenia praw mniejszości, jeżeli się je likwiduje. Jeżeli nagina się prawo, tak jak to czyniono w Selmie, wtedy to się może zdarzyć”. Co zrobić? Wy sami, mówiłem im, jeśli potraficie obronić konstytucję, wasze prawa, wasz porządek demokratyczny, broniąc praw mniejszości – wtedy potraficie to pokonać.

    My w Europie w większości wywodzimy się z tradycji judeochrześcijańskiej. Zarówno ludzie wierzący, jak i niewierzący przyjmują jako swój kanon cywilizacyjny dziesięcioro przykazań. Mój przyjaciel, prezydent Międzynarodowego Komitetu Oświęcimskiego Roman Kent, który przemawiał w tym miejscu pięć lat temu w czasie poprzedniego jubileuszu, nie mógł tu dziś przylecieć. Wymyślił 11. przykazanie, które jest doświadczeniem Shoah, Holokaustu, strasznej epoki pogardy. Brzmi tak: nie bądź obojętny.

    I to chciałbym powiedzieć mojej córce, to chciałbym powiedzieć moim wnukom. Rówieśnikom mojej córki, moich wnuków, gdziekolwiek mieszkają: w Polsce, w Izraelu, w Ameryce, w Europie Zachodniej, w Europie Wschodniej. To bardzo ważne. Nie bądźcie obojętni, jeżeli widzicie kłamstwa historyczne. Nie bądźcie obojętni, kiedy widzicie, że przeszłość jest naciągana do aktualnych potrzeb polityki. Nie bądźcie obojętni, kiedy jakakolwiek mniejszość jest dyskryminowana. Istotą demokracji jest to, że większość rządzi, ale demokracja na tym polega, że prawa mniejszości muszą być chronione. Nie bądźcie obojętni, kiedy jakakolwiek władza narusza przyjęte umowy społeczne, już istniejące. Bądźcie wierni przykazaniu. Jedenaste przekazanie: nie bądź obojętny.

    Bo jeżeli będziesz, to nawet się nie obejrzycie, jak na was, na waszych potomków jakieś Auschwitz nagle spadnie z nieba.

    Źródło: „Polityka”. Tutaj jest wersja wideo

 

OKO sprawdza, czy politycy mówią prawdę o historii.
Wesprzyj nas, byśmy mogli działać dalej.

Komentarze

  1. Mirosław Paprotny

    Turski przeżył między innymi dlatego (tak mi się zdaje), bo jest bardzo inteligentnym człowiekiem i ma wyjątkowo sprawny organizm. Umiał się odnaleźć w każdej rzeczywistości: przed wojną znał języki, zaraz po wojnie już miał propozycje (jak sam pisze) wyjazdu do Anglii oraz USA, potem wywiad z przyszłym biskupem. Zawsze się łapał do "lepszego" świata, elitarnego. Taka "karma".

    Podobnie było z Markiem Edelmanem – wrodzona sprawność organizmu (oraz przypadek) sprawiła, że ocalał i stał się autorytetem moralnym.

    Nie jest Turski człowiekiem reprezentatywnym dla wojny ani Holocaustu. Bo co mogli powiedzieć "szarzy" ludzie, którzy nie umieli się nauczyć języków, pracujący w polu, w fabrykach broni, nie umiejący nawiązywać intratnych znajomości, nie rozumiejących znaczenia nazwiska Einstein, którym nikt nie proponował wywiadów po wojnie itd.?

    Tacy ludzie szli do gazu, nie rozumiejąc, co się dzieje, strzelali na wojnie, nie wiedząc, w imię czego strzelają, po wojnie truli środowisko (budując koksownie), nie wiedząc, co trują i dla kogo budują, którzy nigdy nie umieliby dla nikogo udzielić jakiegokolwiek wywiadu. I tak dalej.

    Turski jest (potwornie pokrzywdzonym) przedstawicielem klasy ludzi (mimo wszystkich zakrętów historii) bystrzejszych, uprzywilejowanych, ustosunkowanych. Lewica powinna się zająć ludźmi słabszymi z natury.

    Turski jest przedstawicielem elity, która przemawia do elity.

    • Krzysztof Skladanowski

      Takie stare już stwierdzenie faktu. Czy faktu, czy nie faktu, można i powinniśmy się spierać: Żydzi byli mordowani wszyscy i tylko najinteligentniejsi (najlepsi) przeżyli, w przeciwieństwie do Polaków, których tylko elity były mordowane, a przeżyli najgorsi.
      Oczywiście jest to wredne, rasistowskie i niesprawiedliwe stwierdzenie, ale czy nie kryje w sobie ziarna prawdy?

      • Remigiusz Mikuta

        Po co ta sofistyka? Od razu po całości.
        "Żydzi są głową Polaków, bo są lepsi, a Polacy to ręce i nogi. Dlatego antysemityzm w Polsce to choroba umysłowa, to buntowanie się ręki i nogi przeciwko własnej głowie. Nie może polska ręka bić żydowskiej głowy. W czasie wojny zginęli prości Żydzi i wybitni Polacy. Uratowali się wybitni Żydzi i prości Polacy. Dzisiejsze społeczeństwo w Polsce – to żydowska głowa nałożona na polski tułów. Żydzi stanowią inteligencję, a Polacy masy pracujące."
        Słowa przypisywane Arturowi Sandauerowi, chyba jednak niesłusznie.

        • Agnieszka Charzynska

          Ale bardzo, bardzo prawdziwe. Niemcy zabijali polską inteligencję, bo chcieli polski naród sobie podporządkować. Stąd egzekucje i przetrzymywanie w niewoli urzędników, prawników, nauczycieli itd. Rolników i robotników zabijali rzadziej. A w przypadku Żydów było inaczej – Niemcy chcieli zabić wszystkich, a zamożni Żydzi mieli więcej możliwości uratowania się niż biedni. Dlatego w PRL Żydzi stanowili dużą część inteligencji i aparatu partyjnego…

    • Hanna Dzieniszewska

      Kompletnie nie widzę związku i jestem zaskoczona Pana sposobem dedukcji. W obozach ginęli zarówno inteligentni jak i nieinteligentni, wykształceni oraz niewykształceni. Stanisław Grzesiuk w książce "Pięć lat kacetu" pisał, że ludzie z nizin społecznych lepiej sobie radzili w warunkach obozowych, bo mieli większe umiejętności praktyczne np. umieli skombinować dodatkowe jedzenie, obijać się w pracy. Marian Turski rzeczywiście należy do wykształconych, obytych, być może zamożnych ludzi. Losy wojenne umożliwiły mu po wojnie nawiązanie kontaktów poza krajem i dały okazję spotykania ważnych osobistości na całym świecie. Jeśli Pan sobie życzy można Go zaliczyć do elity intelektualnej i społecznej, ale "przemawia do elity"? Moim zdaniem przemawia do maluczkich, do tych, dla których drobne gesty ostracyzmu, poniżenia czy agresji są tylko drobnymi gestami, a napisy na murach "żydzi do gazu" 75 lat po wojnie kojarzą się tylko ze zniszczeniem elewacji. Tłumaczy takim ludziom i wszystkim innym, łopatologicznie, jak krok po kroku rozwija się obojętność i do czego prowadzi ciche przyzwolenie na zło. Elity dostrzegają początki procesów, a kolejne pojedyncze przypadki kojarzą ze sobą i potrafią przewidzieć możliwe konsekwencje. Ich rolą jest podzielenie się swoją wiedzą i doświadczeniem z tymi, którzy z różnych powodów nie dostrzegają związków przyczynowo skutkowych. Parafrazując Pana słowa: Turski jest przedstawicielem elity i przemawia do słabszych z natury.
      Według mnie to przemówienie powinno być szeroko rozpowszechniane, aby miało szansę "sięgnąć bruku". Zacznę od siebie i dziś porozmawiam o nim z moimi nastoletnimi synami. A Panu polecam spektakl "Wróg się rodzi" w teatrze im. Wilama Horzycy w Toruniu.

      • Andrzej Maciejewicz

        Absurdalność tej dyskusji i zakotwiczenie jej w oparach antysemityzmu budzi oburzenie. Polacy jakoś nie potrafią zrozumieć siły Żydów. Narodu uodpornionego wiekami prześladowań. Narodu, którego członkowie stanowią poważny odsetek wśród artystów, biznesmenów, prawników, bankowców, filmowców, lekarzy itp. Dlaczego ludziom o takich preferencjach odmawia się praw do sukcesów?

Masz cynk?