Krótko i na temat: najnowsze wiadomości z Polski i ze świata

Co się wydarzyło?

Ali Laridżani, sekretarz irańskiej Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego, zginął w nocy z poniedziałku na wtorek 17 marca w izraelskim ataku na Teheran – ogłosił izraelski minister obrony Izrael Katz.

„Ali Laridżani, sekretarz irańskiej Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego i faktyczny przywódca reżimu, został wyeliminowany. Przez lata Larijani był uważany za jedną z najbardziej doświadczonych i ważnych postaci w kierownictwie reżimu irańskiego. Był bliskim współpracownikiem Najwyższego Przywódcy Alego Chameneiego” – tak brzmi z kolei wydany nieco później po oświadczeniu Katza komunikat Izraelskich Sił Obronnych.

Władze Iranu zaprzeczają, by Laridżani miał zginąć. Na dowód tego na jego kontach w mediach społecznościowych już po komunikacie Katza opublikowana została odręczna notatka z kondolencjami dla rodzin poległych irańskich marynarzy, którą miał sporządzić polityk. Brak jednak aktualnych zdjęć i nagrań Laridżaniego.

Izraelscy urzędnicy twierdzą również, że tej samej nocy udało im się zabić Gholamrezę Solejmaniego, dowódcę paramilitarnej milicji Basidż.

Jaki jest kontekst?

Ali Laridżani to jeden z najważniejszych polityków w kręgu rządzącym Iranem. Jako sekretarz Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego pełnił specyficzną funkcję łącznika między teokratycznymi a świeckimi strukturami władzy w Iranie. Po śmierci najwyższego przywódcy Iranu Alego Chameneiego nie znalazł się w składzie trzyosobowej rady przywódczej, która rządziła Iranem do momentu wyboru syna poległego ajatollaha Modżtaby na jego następcę, jednak nadal należał do ścisłego kręgu decyzyjnego na najwyższym szczeblu irańskiej hierarchii władzy. Zdaniem obserwatorów regionu należy do polityków o relatywnie powściągliwym nastawieniu – zarówno w kontekście krwawych rozpraw z opozycją wewnątrz kraju, jak i w kwestii reagowania na izraelsko-amerykańskie ataki.

Jeżeli doniesienia o śmierci Laridżaniego zostaną potwierdzone, oznaczać to może zmianę dotychczasowego układu sił w grupie rządzącej Iranem na rzecz twardogłowych polityków i duchownych powiązanych z Modżtabą Chameneim.

„Po śmierci Chameneigo w zastępstwie przywódcy Iranem rządziła trzyosobowa, tymczasowa rada przywódcza, w której był m.in. prezydent kraju Masud Pezeszkian. Rada pełniła jednak głównie funkcje ceremonialne. Faktyczne decyzje podejmowano gdzie indziej, m.in. w Najwyższej Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, której sekretarzem jest Ali Laridżani, bliski współpracownik Chameneiego i jeden z najpotężniejszych polityków Iranu. Spekulowano również, że Laridżani nie był zwolennikiem postawienia na Modżtabę Chameneiego. Miał lobbować za swoim bratem, Sadekiem. Jeśli tak było, ostatecznie przegrał. A jeśli jest niezadowolony, to nie przejawiał tego publicznie. Tuż po ogłoszeniu nawoływał do jedności w wierności wobec nowego przywódcy. Podobnie zrobiły wszystkie istotne ośrodki władzy, łącznie z armią i Gwardią Rewolucyjną.” – tak rolę Laridżaniego w strukturach władzy Iranu opisywał w OKO.press Jakub Szymczak.

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

Według przedstawicieli rządzących Afganistanem talibów w wyniku pakistańskiego ataku na ośrodek leczenia uzależnień w Kabulu miały zginąć setki cywili. Rzecznik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Afganistanu Abdul Mateen Qanie poinformował, że zginęło 408 osób, a 265 zostało rannych.

Pakistan odrzuca oskarżenia o atak na cywilną placówkę leczniczą. „Widoczne na nagraniach z ataku wtórne detonacje wyraźnie wskazują na obecność dużych składów amunicji” – napisał na platformie X pakistański minister informacji Attaullah Tarar. Pakistański rząd utrzymuje, że prowadzi jedynie „precyzyjne uderzenia na infrastrukturę wojskową” talibów.

„Kiedy przyjechałem na miejsce, zobaczyłem, że wszystko płonie, ludzie płoną” – mówił po ataku cytowany przez agencję Reuters obecny na miejscu kierowca karetki Haji Fahim. „Wczesnym rankiem zadzwonili do mnie ponownie i kazali wracać, bo pod gruzami wciąż leżą ciała”.

Wg cytowanych przez Reutersa mieszkańców Kabulu szpital miał funkcjonować na terenie zajmowanym do niedawna przez bazę wojskową.

Jaki jest kontekst?

Pakistan prowadzi ataki dronowe, rakietowe i lotnicze na pozycje talibów w Afganistanie od końca lutego, co wydaje się być działaniem równoległym do tych prowadzonych przez Izrael i Stany Zjednoczone przeciwko sąsiadującemu z Afganistanem Iranowi. W tle są zarazem wieloletnie konflikty graniczne między Pakistanem a Afganistanem.

W próby mediacji między Pakistanem a talibami próbowały się zaangażować m.in. Chiny – jak dotąd bez wyraźnych skutków.

Atak na szpital w Kabulu bardzo ostro potępiły rywalizujące z Pakistanem Indie. "„Fakt, że do ataku doszło w trakcie świętego miesiąca Ramadanu, czasu pokoju, refleksji i miłosierdzia wśród społeczności muzułmańskich na całym świecie, czyni go jeszcze bardziej nagannym” – ogłosił rzecznik MSZ Indii.

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

Prezydent Karol Nawrocki wysłał do premiera Donalda Tuska pismo, w którym domaga się wyjścia Polski z unijnego systemu ETS – czyli mechanizmu limitującego emisję dwutlenku węgla przez energetykę i przemysł. Przez ludzi prezydenta pismo przedstawiane jest jako stanowisko głowy państwa przed rozpoczynającym się w czwartek w Brukseli szczytem UE. „Prezydent jasno wskazuje kierunek przed Radą Europejską: odejście od ETS. Polska nie może zgadzać się na politykę, która niszczy nasz przemysł i podnosi rachunki obywateli.” – napisał na platformie X prezydencki minister Karol Rabenda, który jednocześnie opublikował w sieci treść pisma Nawrockiego.

„Oczekuję od polskiego rządu przyjęcia stanowiska, które w pełnym zakresie zabezpieczy Polaków przed dalszymi konsekwencjami polityki klimatycznej.” – pisze w swym liście Nawrocki. Prezydent domaga się, by rząd zablokował wejście Polski do systemu ETS 2.

Jaki jest kontekst?

Prawo i Sprawiedliwość i wywodzący się z tej partii prezydent obrali w ostatnich tygodniach jaskrawo antyunijny kurs polityczny. Głównym celem tych działań jest najprawdopodobniej próba odzyskania przez PiS dominacji na prawicy – w rywalizacji z Konfederacją i Konfederacją Korony Polskiej Grzegorza Brauna. Z całą pewnością jednak eurosceptyczna ofensywa PiS będzie miała wpływ na stosunek wyborców tej partii do Unii Europejskiej. Przed nieco ponad tygodniem przedstawiony w roli kandydata PiS na premiera były minister edukacji Przemysław Czarnek wygłosił ostro antyunijne wystąpienie na partyjnej konwencji w krakowskiej Hali Sokół. Unijny system ETS był jednym z głównych obiektów krytyki w ustach Czarnka zaraz obok „OZE – sroze”. 14 marca prezydent Karol Nawrocki zawetował ustawę o SAFE, próbując w ten sposób zablokować udział Polski w unijnym programie rozwoju europejskiego przemysłu zbrojeniowego i skorzystanie przez nasz kraj z ponad 40 miliardów euro unijnego finansowania. Następnie Nawrocki płynnie powrócił do krytyki systemu ETS, którą równolegle kontynuował Czarnek. W poniedziałek 16 marca kandydat PiS na premiera zapowiedział, że złoży w Sejmie projekt uchwały zobowiązującej Polskę do wyjścia z systemu w ciągu 14 dni. Pismo wysłane przez Nawrockiego do Tuska to kolejny etap tej kampanii politycznej.

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło

W niedzielę 15 marca Węgrzy obchodzili święto narodowe. Z tej okazji w Budapeszcie rząd Viktora Orbána zorganizował wiece. Osobny wiec zorganizował lider opozycji i ruchu TISZA Peter Magyar. Na ulicach węgierskiej stolicy pojawiły się dziesiątki tysięcy osób.

Marsze mają zmobilizować elektoraty obu ugrupowań przed zbliżającymi się wyborami parlamentarnymi, które odbędą się 12 kwietnia. Opozycja ma realną szansę na wygraną i odsunięcie Orbána od władzy.

W poniedziałek szef MSZ Węgier powiedział w Brukseli, że żałuje, że Donald Tusk nie przyjechał do Budapesztu, bo kiedy przed poprzednimi wyborami w 2022 r. wygłosił przemówienie na wiecu opozycji, to partia Orbána, Fidesz, wygrała z przewagą 20 proc. głosów. Miał być to komentarz do słów polskiego premiera, który zasugerował we wpisie mediach społecznościowych, że partia Orbána może przegrać wybory parlamentarne. Zorganizowany w niedzielę wiec opozycji węgierskiej Tusk skomentował słowami: „Wiosna nadchodzi”.

„Jeśli chodzi o jego słowa o Węgrzech, demokracji i naszym zaangażowaniu w Europie, to myślę, że demokracja na Węgrzech jest w o wiele lepszym stanie niż w Polsce. W Polsce praworządność jest w dużo większym stopniu zagrożona niż na Węgrzech” – powiedział Szijjarto.

Szef węgierskiego MSZ podkreślił, że jego kraj nie zamierza wychodzić z Unii Europejskiej. „Jesteśmy za tym, aby Unia Europejska znów była silna. Teraz obserwujemy osłabienie UE. Unia traci na znaczeniu, zarówno w polityce światowej, jak i w globalnej gospodarce” – mówił.

Dodał, że UE znowu będzie silna, jeśli nastąpi duża zmiana polityczna i w miejsce „partii skrajnie liberalnych” władzę przejmą „partie patriotyczne”.

Jaki jest kontekst

Podczas wieców zarówno Orbán, jak i Magyar wzywali swoich rodaków do powstania i obrony kraju, tak jak zrobili to w obliczu okupacji sowieckiej w 1956 roku. Orbán w swoich wypowiedziach straszył Ukrainą, natomiast Magyar ostrzegał przed kolejnym rządem Orbána po 16 latach nieprzerwanej władzy.

„Nie będziemy ukraińską kolonią” – można było przeczytać na transparentach niesionych przez zwolenników Orbána. Dzień wcześniej Viktor Orbán mówił o tym w mediach społecznościowych.

Budapeszt pozostaje w ostrym konflikcie z prezydentem Ukrainy Wołodymyrem Zełenskim. Dotyczy on m.in. wstrzymania tranzytu rosyjskiej ropy przez Ukrainę oraz zablokowania 90 mld euro unijnej pożyczki na finansowanie działań wojennych Kijowa.

Magyara Orbán określił „pełnomocnikiem Brukseli”, który będzie realizował interesy UE i Ukrainy.

„Powiedziałem nie Sowietom” – mówił Orbán podczas wiecu. „Powiedziałem nie Brukseli i wojnie. Teraz staję razem z wami i mówię nie Ukraińcom”.

Węgierskie święto narodowe upamiętnia jeden z najważniejszych momentów w historii Węgier: wybuch rewolucji z 1848 roku. Obchodami wspomina się walkę o niepodległość, prawa obywatelskie i rządy konstytucyjne podczas fali europejskich powstań znanych jako Wiosna Ludów. Dzień ten jest oficjalnym świętem narodowym Węgier od 1990 roku i symbolizuje uwolnienie się spod panowania austriackiej monarchii Habsburgów.

Wśród maszerujących znaleźli się Robert Bąkiewicz oraz Marcin Romanowski. Ten ostatni ukrywa się na Węgrzech przed polskim wymiarem sprawiedliwości.

Czytaj więcej tekstów OKO.press

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło

W związku z blokadą w cieśninie Ormuz Donald Trump naciska na europejskich sojuszników, by wsparli działania ochraniające statki przepływające w pobliżu cieśniny. Prezydent USA ostrzegł, że NATO czeka „bardzo zła” przyszłość, jeśli kraje członkowskie odmówią pomocy w zabezpieczeniu cieśniny.

„Ta wojna nie ma nic wspólnego z NATO. To nie jest wojna NATO” – powiedział Stefan Kornelius, rzecznik kanclerza Niemiec Friedricha Merza, cytowany przez Politico. „NATO jest sojuszem obronnym, którego celem jest ochrona własnego terytorium” – dodał.

Rząd Niemiec oświadczył, że dopóki trwa wojna, nie udzieli pomocy w tej sprawie.

„Dopóki ta wojna trwa, nie będzie żadnego zaangażowania” – powiedział Kornelius. Dodał, że nic nie wie o tym, by rząd USA skierował do Niemiec oficjalną prośbę w sprawie udziału w takiej misji.

„Chciałbym też przypomnieć, że ani Stany Zjednoczone, ani Izrael nie konsultowały z nami rozpoczęcia tej wojny. Waszyngton początkowo wyraźnie zaznaczył, że pomoc ze strony Europy nie jest ani konieczna, ani pożądana” – dodał.

Początkowo Merz popierał ataki USA i Izraela na Iran. Przed spotkaniem z Trumpem w Waszyngtonie mówił, że popiera działania USA wobec Teheranu i zgodził się z koniecznością obalenia reżimu w Iranie. Jednak wraz z przedłużaniem się wojny i coraz bardziej negatywnymi skutkami gospodarczymi, Friedrich Merz zaczął otwarcie krytykować ataki USA i Izraela. Publicznie wyraził też obawy, że Donald Trump nie ma strategii zakończenia walk w Zatoce Perskiej.

Cieśnina Ormuz to jeden z kluczowych szlaków energetycznych świata. Przepływa przez nią około 20 proc. globalnych dostaw ropy i gazu. Iran zdecydował się na jej blokadę w reakcji na ataki przeprowadzone przez USA i Izrael. Zamknięcie tego strategicznego szlaku doprowadziło do poważnych zakłóceń światowego przepływu energii i handlu, w tymdo gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej na globalnych rynkach.

Wicepremier i szef MSZ Radosław Sikorski, który wziął udział w posiedzeniu ministrów spraw zagranicznych UE w Brukseli, został poproszony o komentarz do słów prezydenta USA. „Jeżeli pojawi się wniosek do NATO, by dyskutować o ochronie cieśniny Ormuz, to z uwagi na szacunek i sympatię dla naszego amerykańskiego sojusznika będziemy to rozważać” – powiedział.

Dodał, że prezydent Karol Nawrocki już wykluczył udział Wojska Polskiego w takiej operacji. Jak zaznaczył, procedura w ramach art. 4 Traktatu Północnoatlantyckiego, przewidująca konsultacje na temat zagrożeń dla bezpieczeństwa, nie została dotąd uruchomiona.

Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas zapowiedziała, że UE rozważa zmianę mandatu swojej morskiej operacji w regionie w związku z rosnącym napięciem wokół cieśniny Ormuz. Decyzja ma pomóc w stabilizacji dostaw surowca na świecie.

Kallas dodała, że utrzymanie swobodnej żeglugi w cieśninie leży w strategicznym interesie Europy.

Jaki jest kontekst

Według analityków konflikt w Zatoce Perskiej doprowadził do bezprecedensowych zakłóceń w światowych dostawach ropy. W efekcie ceny surowca przekroczyły poziom 100 dolarów za baryłkę.

Jednym z głównych tematów rozmów szefów dyplomacji państw UE jest unijna operacja Operation Aspides, powołana w lutym 2024 roku. Misję utworzono w odpowiedzi na serię ataków jemeńskich Huti na międzynarodową żeglugę.

Zgodnie z decyzją Rady UE zadaniem operacji jest ochrona statków handlowych, zapewnienie swobody żeglugi oraz monitorowanie sytuacji na kluczowych akwenach regionu. Jej mandat obejmuje wody Morza Czerwonego, Zatokę Adeńską, Morze Arabskie, Zatokę Omańską oraz Zatokę Perską, w tym także samą cieśninę Ormuz.

Unijni urzędnicy przyznają jednak, że może okazać się niewystarczający wobec skali obecnego kryzysu.

Eksperci wojskowi, cytowani przez stację CBS News, oceniają, że każda próba przeprowadzenia tankowców przez cieśninę Ormuz – z ominięciem potencjalnych irańskich min, pocisków, dronów czy kutrów „kamikaze” z ładunkami wybuchowymi – będzie wymagała wcześniejszych działań ograniczających zdolność Iranu do atakowania celów na morzu.

Jeśli Marynarka Wojenna USA i jej partnerzy spróbują eskortować statki handlowe w pobliżu irańskich wód, Teheran może zdecydować się na ostrzał takich jednostek. Eksperci wskazują, że konieczne może być zaangażowanie amerykańskich okrętów, samolotów bojowych oraz systemów rozpoznawczych. Taka operacja wiązałaby się z dużym ryzykiem.

Czytaj więcej tekstów OKO.press

Przeczytaj także: