Krótko i na temat: najnowsze wiadomości z Polski i ze świata

Co się wydarzyło?

W piątek 17 lipca Sejm głosował nad poparciem kandydatury dr Mateusza Szpytmy na prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Kandydaturę Michała Szpytmy poparł klub PiS, klub PSL, Konfederacji oraz część klubu Polski 2050 (m.in. Szymon Hołownia, Michał Gramatyka, Paweł Śliz). Przeciwko tej kandydaturze zagłosowały klub Koalicji Obywatelskiej, Lewicy, Centrum, kilka osób z klubu Polski 2050 oraz koło Razem.

Mateusz Szpytma jest związany z IPN od 2000 roku. Był ekspertem w Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie, asystentem i wicedyrektorem sekretariatu prezesa Janusza Kurtyki. W latach 2015-2016 kierował Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej. Dziesięć lat temu objął stanowisko wiceprezesa IPN, w czasie, gdy na czele instytucji stanął Jarosław Szarek.

Po tym, jak Karol Nawrocki objął urząd prezydenta, odbył się już jeden konkurs na nowego prezesa IPN. Wybranego przez Kolegium IPN w październiku 2025 roku dr. Hab. Karola Polejowskiego odrzuciła większość sejmowa. Mateusz Szpytma w tamtym konkursie nie startował. W aktualnym zdobył rekomendację Kolegium IPN wiosną tego roku.

O wybór dr Szpytmy na prezesa IPN został w piątek spytany w Sejmie premier Donald Tusk.

„Są ważne powody i nie muszę ich tutaj tłumaczyć, dla których Koalicja Obywatelska nie zaakceptuje tej kandydatury w Senacie” – przekazał premier dziennikarzom. „Tak że to formalne ogłoszenie przez pana marszałka, że został wybrany, jest w tym sensie przedwczesne, bo w Senacie nie uzyska akceptacji” – zaznaczył Tusk.

Zgodnie z przepisami za przyjęta przez Sejm kandydaturą musi opowiedzieć się również Senat. Klub KO w Senacie liczy 42 senatorów, klub Lewicy to 8 senatorów. Kolejnych 8 senatorów liczy klub Trzeciej Drogi, 7 – klub senacki Nowa Polska – Centrum.

Jaki jest kontekst?

„Sejm dziś musi dokonać własnej oceny. Trzeba spojrzeć na tę kandydaturę jednak przez pryzmat dotychczasowej działalności IPN-u i nieprawidłowości, które chociażby Najwyższa Izba Kontroli wskazywała. Czterdzieści siedem milionów złotych wydano niegospodarnie" – mówił dziś w Sejmie Patryk Jaskulski, prezentujący stanowisko klubu KO.

„Parlament nie może ignorować głosu środowiska naukowego. Ponad 170 osób, w tym naukowców, historyków i byłych pracowników IPN-u zaapelowało o brak poparcia dla tej kandydatury. Czas wiceprezesury pana Szpytmy to także czystki kadrowe w Instytucie Pamięci Narodowej i skrajne upolitycznienie z jedną ze stron sceny politycznej” – mówił poseł.

W kwietniu 2026 roku ponad 170 historyków i naukowców podpisało się pod listem wzywającym Sejm i Senat do powstrzymania się przed wyborem Mateusza Szpytmy na prezesa IPN.

„Wsparcie udzielone tej kandydaturze przez grono, w którym przytłaczającą większość stanowią wybrani w 2023 r. nominaci obozu Zjednoczonej Prawicy, nie jest przypadkowe” – pisali autorzy skierowanego do parlamentarzystów apelu, komentując rekomendację kolegium IPN dla Mateusza Szpytmy.

„Wbrew budowanej narracji o swojej apolityczności i profesjonalizmie Mateusz Szpytma był i jest nadal jedną z twarzy skrajnego upolitycznienia IPN, który na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat stał się de facto partyjną przybudówką PiS” – napisali.

Przypomnieli, że Szpytma jest wiceprezesem IPN (najpierw przy Jarosławie Szarku, następnie przy Karolu Nawrockim) i „ponosi współodpowiedzialność za dewastację instytucji, która powinna służyć wszystkim obywatelkom i obywatelom Polski, bez względu na ich ideowe wybory i pochodzenie”. Autorzy apelu piszą, że pod obecnym kierownictwem IPN wpisuje się w „bieżące zapotrzebowania formułowane przez środowiska prawicowe, a nierzadko również skrajnie prawicowe”.

„Co więcej, władze IPN zatrudniały w Instytucie osoby wywodzące się ze środowisk neofaszystowskich. To na konto ówczesnego ścisłego kierownictwa IPN, w tym także Mateusza Szpytmy, należy zapisać chociażby fakt zatrudnienia na stanowiskach kierowniczych w IPN, najpierw w Opolu, następnie we Wrocławiu, dr. Tomasza Greniucha, wcześniej przez wiele lat związanego z Obozem Narodowo-Radykalnym” – czytamy.

Wśród sygnatariuszy apelu znaleźli się m.in.: dr hab. Dariusz Libionka, dr hab. Natalia Jarska, prof. Rafał Stobiecki, prof. Jacek Chrobaczyński, dr hab. Jan Skórzyński (profesor Collegium Civitas), prof. Stanisław Obirek, prof. Andrzej Friszke, prof. Andrzej Zakrzewski, prof. Antoni Dudek, prof. Paweł Machcewicz, dr Anna Machcewicz, prof. Marcin Kula, prof. Andrzej Leder, dr hab. Marcin Zaremba (profesor Uniwersytetu Warszawskiego), prof. Jerzy Kochanowski, dr hab. Dobrochna Kałwa, dr hab. Anna Straszewska, prof. Piotr Urbański, dr hab. Piotr M. Majewski (profesor Uniwersytetu Warszawskiego), prof. Barbara Engelking, dr hab. Anna Engelking (profesor PAN), dr Janusz Marszalec (wicedyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), reportażystka i pisarka Małgorzata Szejnert, pisarz Łukasz Garbal (uhonorowany Nagrodą im. Giedroycia za biografię Jana Józefa Lipskiego).

Przeczytaj teksty OKO.press na podobny temat:

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

W piątek 17 lipca w Sejmie odbyło się głosowanie nad kandydaturami na Rzecznika Praw Obywatelskich. Sejm poparł kandydaturę adwokatki Sylwii Gregorczyk-Abram, zgłoszonej na stanowisko przez kluby Koalicji Obywatelskiej i Lewicy. Prawniczka otrzymała 233 głosy. Przepadła kandydatura Adama Borowskiego, represjonowanego działacza opozycji w czasach PRL, którego zgłosił klub Prawa i Sprawiedliwości. Zebrał 177 głosów.

Kandydaturę Adama Borowskiego poparł tylko klub PiS. Kandydaturę Sylwii Gregorczyk-Abram poparły kluby KO, Lewicy, PSL, Centrum, Polski2050.

Kluby Konfederacji, Razem oraz Konfederacji Korony Polskiej odrzuciły obie kandydatury.

Sylwię Gregorczyk-Abram musi jeszcze zaakceptować Senat. Będzie to formalność, gdyż większość tam ma koalicja. Kadencja obecnego RPO Marcina Wiącka upływa 23 lipca tego roku.

Jaki jest kontekst?

Sylwia Gregorczyk-Abram od lat angażuje się w sprawy związane z ochroną praworządności, niezależności sądów, praw obywatelskich oraz reprezentowaniem osób i środowisk będących celem represji. Jest współzałożycielką inicjatyw Wolne Sądy i Komitet Obrony Sprawiedliwości. Reprezentowała aktywistki, uczestników protestów i demonstracji, sędziów, osoby należące do mniejszości przed polskimi sądami, a także TSUE i ETPCz. Od 2025 r. przewodniczy rządowej komisji badającej mechanizmy represji wobec aktywistów i organizacji społecznych w latach 2015–2023. Komisja analizuje m.in. działania policji, prokuratury, mediów publicznych i innych instytucji państwowych wobec uczestników protestów i organizacji obywatelskich oraz przygotowuje rekomendacje mające zapobiec podobnym nadużyciom w przyszłości.

Podczas wysłuchania publicznego kandydatów na stanowisko RPO Sylwia Gregorczyk-Abram skupiała się na swoim dotychczasowym doświadczeniu i prawnych zainteresowaniach, które obejmowały pomoc osobom z niepełnosprawnościami, ofiarom handlu ludźmi, osobom dyskryminowanym, czy sędziom i prokuratorom. W czasie wystąpienia prawniczka mówiła także o prawach osób starszych, wykluczeniu transportowym i cyfrowym, prawach pacjentów, dostępności do terapii i zdrowiu psychicznym.

W części pytań Sylwia Gregorczyk-Abram była pytana m.in. o stanowisko w sprawie sytuacji na granicy polsko-białoruskiej. Adwokatka poparła stanowisko dotychczasowego RPO i Klubu Inteligencji Katolickiej. Pytana o ustawę wygaszającą pomoc dla uciekinierów przed wojną w Ukrainie przyznała, że „jest problemem”. Bo choć państwo ma prawo ograniczać skalę pomocy, to jednak powinno uwzględniać indywidualne sytuacje – a ustawa skrzywdziła dzieci, osoby z niepełnosprawnościami i seniorów z Ukrainy.

Przesłuchanie szczegółowo opisywała na łamach OKO.press Agnieszka Jędrzejczyk:

Przeczytaj także:

Przeczytaj teksty OKO.press na podobny temat:

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

W czwartek wieczorem Donald Trump wygłosił w Białym Domu orędzie do narodu. Wystąpienie trwało 30 minut i było poświęcone głównie zarzutom prezydenta USA wobec wiarygodności amerykańskiego systemu wyborczego. Skupiał się przede wszystkim na wyborach z 2020 r. .

Trump ogłosił „natychmiastowe odtajnienie i publikację kluczowych materiałów wywiadowczych, ujawniających szokujące słabości naszej infrastruktury wyborczej”. Twierdził, że zgromadzone dowody pokazują, iż amerykański system wyborczy jest „niebezpiecznie narażony na włamania, wykorzystanie i zagraniczną ingerencję”.

„Żaden kraj nie może być wielki bez uczciwych i rzetelnych wyborów” – mówił Trump. „Jeśli nie może być zaufania, nie może być wielkości. Niestety system, który mamy, katastrofalnie nie spełnia tego standardu” – dodawał.

W orędziu padły oskarżenia pod adresem Chin o ingerencję w amerykańskie wybory. Trump stwierdził, że Pekin próbował zaszkodzić Republikanom podczas wyborów do Kongresu w 2018 r., a także wpłynąć na jego szanse reelekcji w 2020 r. oraz uzyskać dostęp do danych amerykańskich wyborców. Ponownie powrócił także do wielokrotnie powtarzanych twierdzeń o sfałszowaniu wyborów prezydenckich z 2020 r., argumentując, że ujawnione dokumenty potwierdzają skalę zagrożeń dla procesu wyborczego.

W orędziu prezydent mówił również o rzekomo dużej liczbie cudzoziemców zarejestrowanych do głosowania w wyborach federalnych. Według Trumpa przegląd przeprowadzony przez Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego wykazał około 278 tys. osób niebędących obywatelami USA znajdujących się w rejestrach wyborców. Powrócił także do zarzutów dotyczących rzekomych nieprawidłowości przy rejestracji wyborców w mieście Muskegon w stanie Michigan oraz sugerował, że powolne liczenie głosów po ostatnich prawyborach w Kalifornii może świadczyć o oszustwach wyborczych.

Trumo wezwał także do niezwłocznego uchwalenia Save America Act, która zakłada m.in. obowiązek potwierdzenia obywatelstwa USA przy rejestracji na wybory i dokumentu ze zdjęciem przy głosowaniu.

Prezydent USA odniósł się także krótko do sytuacji w Iranie. „Odnosimy wielkie sukcesy w Iranie i już wkrótce zobaczycie owoce tych działań” – stwierdził.

Kilka stacji telewizyjnych, w tym NBC, ABC i CNN, odmówiło transmisji orędzia na swoich głównych kanałach, udostępniając transmisję jedynie w streamingu. Stacje uzasadniały to zastrzeżeniami, że wystąpienie Trumpa miało mieć charakter politycznie stronniczy i podżegający. Prezydent USA zareagował na ten ruch, wzywając do odebrania stacjom licencji nadawczych.

Jaki jest kontekst?

Jak przypomina „The Guardian”, amerykańska Wspólnota Wywiadowcza w ocenie opublikowanej w 2021 r. stwierdziła, że żaden zagraniczny podmiot (w tym Chiny) nie próbował zmienić technicznych aspektów procesu głosowania w wyborach prezydenckich w 2020 r. Raport wskazywał, że Rosja prowadziła operacje wpływu wymierzone w kampanię Joe Bidena, jednak Chiny nie podjęły działań mających zmienić wynik wyborów. Według oceny wywiadu Pekin nie uznawał zwycięstwa ani Trumpa, ani Bidena za szczególnie korzystne dla swoich interesów i nie chciał ryzykować pogorszenia relacji z USA poprzez ingerencję w wybory.

W analizie wystąpienia Trumpa agencja Reuters przypomina liczne ustalenia podważające zarzuty dotyczące masowego udziału nieobywateli w wyborach. Według Bipartisan Policy Center przypadki nieuprawnionych osób stanowią około 0,04 proc. spraw analizowanych podczas weryfikacji list wyborców. Eksperci ostrzegają jednocześnie, że szeroko zakrojone akcje usuwania nazwisk z rejestrów mogą prowadzić do pozbawienia prawa głosu legalnie zarejestrowanych wyborców.

Agencja odnosi się także do zarzutów dotyczących Muskegon w stanie Michigan. Choć śledczy wykryli część sfałszowanych formularzy rejestracyjnych, zostały one unieważnione jeszcze przed dniem wyborów, a w związku z nimi nie oddano żadnych głosów. Sprawę przekazano FBI, jednak nikomu nie postawiono zarzutów. Sekretarz stanu Michigan Jocelyn Benson określiła powrót do tej historii jako odwoływanie się do „dawno obalonych i bezpodstawnych teorii spiskowych”.

Reuters odniósł się również do zarzutów dotyczących powolnego liczenia głosów w Kalifornii. Agencja podkreśla, że proces ten od lat trwa długo głównie dlatego, iż 80–90 proc. z około 23 mln wyborców w stanie oddaje głosy korespondencyjnie. Mimo sugestii Trumpa nie przedstawiono dowodów na oszustwa wyborcze, a prokurator generalny Kalifornii Rob Bonta podkreślił, że kolejne przeliczenia głosów, audyty i postępowania sądowe nie wykazały istnienia powszechnych fałszerstw wyborczych.

Przeczytaj teksty OKO.press na podobny temat:

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

W piątek 17 lipca prezydent Karol Nawrocki ogłosił decyzję w sprawie 11 ustaw. Dziewięć z nich zdecydował się podpisać. Są to ustawy:

• usprawniająca procedowanie w sądach spraw frankowych
• o zakazie patostreamingu
• o jawności wynagrodzeń personelu medycznego
• o cyfryzacji obsługi Pracowniczych Planów Kapitałowych
• o ewaluacji jednostek naukowych
• zmieniająca zasady pobierania opłat w systemie e-TOLL
• o bonie senioralnym
• o ubezpieczeniach rolnych.

Prezydent podpisał także ustawę wprowadzającą ogólnokrajowe standardy usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania, ale skierował ją w trybie kontroli następczej do Trybunału Konstytucyjnego. Zdaniem Nawrockiego wątpliwości budzi nakładanie na samorządy nowych, kosztownych obowiązków „bez zapewnienia realnego źródła ich finansowania”, co uważa za potencjalną „ingerencję w istotę polskiej samorządności”.

Do pozostałych podpisanych przez siebie ustaw prezydent również zgłosił w oświadczeniu szereg uwag. Nie zdecydował się jednak na odesłanie ich do TK.

Karol Nawrocki ocenił, że ustawa o jawności wynagrodzeń personelu medycznego powstała w pośpiechu i „nie została poprzedzona wystarczająco szerokimi konsultacjami”. Przypomniał, że Naczelna Rada Lekarska zgłaszała wątpliwości związane z ochroną danych personelu medycznego. „Podpisałem jednak tę ustawę, ponieważ, w obecnej sytuacji, większym zagrożeniem jest pozostawienie systemu bez dostatecznych mechanizmów kontroli. Równocześnie konieczne będzie monitorowanie skutków nowych przepisów i – tam, gdzie to potrzebne – wprowadzenie dodatkowych zabezpieczeń chroniących dane osobowe personelu” – przekazał prezydent.

W przypadku ustawy o patostreamingu prezydent ocenił, że definicja zjawiska jest niedostatecznie precyzyjna. Miał również wątpliwości co do egzekwowania prawa wobec transmisji prowadzonych spoza granic Polski.

Karol Nawrocki zawetował także dwie ustawy – o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu oraz przepisów wprowadzających ustawę.

Jaki jest kontekst?

Weto dla ustawy o statusie osoby najbliższej nie jest zaskoczeniem. Środowisko prezydenta sygnalizowało jeszcze podczas prac sejmowych nad projektem, że nie znajdzie on aprobaty Karola Nawrockiego. Od początku powoływano się na art. 18 Konstytucji jako rzekomo uniemożliwiający wprowadzanie innych rozwiązań cywilnoprawnych dla osób pozostających w związkach.

„Jako strażnik Konstytucji nie mogę zaakceptować rozwiązania, które prowadziłoby do utraty szczególnego statusu małżeństwa, określonego w artykule 18 Konstytucji jako związek kobiety i mężczyzny, znajdujący się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej” – argumentuje w oświadczeniu Karol Nawrocki.

Prezydent stwierdził, że ustawa o statusie osoby najbliższej to „wprowadzanie tylnymi drzwiami związków partnerskich, które mają zastąpić czy podmienić instytucje małżeństwa". Zdaniem Nawrockiego ustawa narusza także zasadę sprawiedliwości społecznej.

„Projektowane przepisy przyznawałyby osobom pozostającym w nowych, sformalizowanych związkach między innymi możliwość wspólnego rozliczania podatku dochodowego, zwolnienia z podatku od spadków oraz dostęp do określonych świadczeń socjalnych i emerytalnych. Jednocześnie zakres obowiązków stron byłby mniejszy niż w przypadku małżonków.

W ocenie Prezydenta byłoby to rozwiązanie niesprawiedliwe wobec małżeństw, które biorą na siebie długoterminową odpowiedzialność, opiekują się członkami rodziny i ponoszą wynikające z tego koszty społeczne oraz ekonomiczne" – czytamy w oświadczeniu na stronie prezydenta.

Przeczytaj teksty OKO.press na podobny temat:

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

Datę debaty ogłosił 16 lipca marszałek Sejmu, Włodzimierz Czarzasty. W spotkaniu zapowiadającym wydarzenie uczestniczyli prof. Szymon Malinowski, przewodniczący Komitetu ds. Kryzysu Klimatycznego PAN, prof. Zbigniew Karaczun z SGGW i Koalicji Klimatycznej oraz Katarzyna Wiekiera z Pracowni na rzecz Wszystkich Istot. Patronat naukowy nad debatą objęła Polska Akademia Nauk.

Program ma objąć trzy obszary bezpieczeństwa: środowiskowy, obywatelski i gospodarczy. Rozmowa będzie dotyczyć m.in. ochrony przyrody i adaptacji do zmiany klimatu, zdrowia publicznego, bezpieczeństwa żywnościowego, odporności na ekstremalne zjawiska pogodowe i dezinformację oraz innowacyjnego rozwoju gospodarki.

— Zmiany klimatu to nie jest kwestia poglądów. Wiecie, co się dzieje, jak jest 35–40 stopni. Te temperatury zapowiadają zmiany, jakie kiedyś nie miały miejsca i Polska musi sobie z nimi poradzić — powiedział marszałek Czarzasty na konferencji prasowej zapowiadającej debatę (wszystkie cytaty w tekście za PAP).

Czarzasty nawiązał w ten sposób do czerwcowej fali upałów w Polsce, kiedy odnotowano najwyższą w historii pomiarów temperaturę – 40,5°C w Słubicach.

Przeczytaj także:

Debata ma nie być jednorazowym wydarzeniem, lecz początkiem cyklu spotkań łączących naukę, politykę i społeczeństwo.

— Zmiana klimatu to nowa i coraz szybciej zmieniająca się rzeczywistość, w której wiele rozwiązań stosowanych do tej pory jest już nieaktualnych — powiedział prof. Malinowski.

— Chcemy pokazać, że dobra polityka klimatyczna służy obywatelom i gospodarce i jest niezbędną podstawą dla dalszego, innowacyjnego rozwoju naszego kraju — powiedział prof. Karaczun.

— Przyroda i klimat potrzebują w Sejmie swoich ludzi — powiedziała z kolei Wiekiera. Jak podkreśliła, ochrona przyrody przestała być dla większości społeczeństwa tematem niszowym: jest warunkiem bezpieczeństwa, a nie przeszkodą dla rozwoju.

Jaki jest kontekst?

Debata jest odpowiedzią na apel ponad 80 naukowców, który pod koniec czerwca trafił do Sejmu. Za wystosowaniem listu i organizacją rozmowy w parlamencie stoją Pracownia na rzecz Wszystkich Istot i Koalicja Klimatyczna. Wcześniej podobny apel wystosował Komitet ds. Kryzysu Klimatycznego PAN, któremu przewodniczy prof. Malinowski.

Apele powstały po jednej z najintensywniejszych fal upałów ostatnich lat. Sygnatariusze domagali się rozmowy o ograniczaniu emisji i szybszym przygotowaniu Polski na upały, susze oraz gwałtowne zjawiska pogodowe. Wskazali też, że Polsce brakuje spójnej strategii chroniącej mieszkańców przed skutkami kryzysu klimatycznego.

Przeczytaj także:

Postulaty obejmują przyspieszenie transformacji energetycznej i adaptacji, zwiększenie retencji wody, wzmocnienie infrastruktury oraz ochronę lasów, mokradeł i miejskiej zieleni. Przyroda ma być traktowana jako zasób strategiczny i ochrona przed suszami, upałami i powodziami.