Ministerstwo Zdrowia ogłosiło, że analizuje nowe zasady oceny ryzyka zachowań przemocowych. "Prawdopodobnie czeka nas rozszerzenie uprawnień, które ułatwi arbitralne pozbawianie ludzi wolności. A te uprawnienia już dziś są nadużywane" - ostrzega prof. Monika Płatek

Po zabójstwie prezydenta Pawła Adamowicza w mediach szybko pojawiły się informacje na temat zabójcy. Wiadomo na pewno, że z więzienia wyszedł w grudniu 2018. Wiadomo, że w odbywał karę 5 lat i 6 miesięcy za napady na bank z 2013 roku. Nie wiadomo, czy rzeczywiście zdiagnozowano u niego schizofrenię paranoidalną, jak wynika z niepotwierdzonych informacji portalu Wirtualna Polska.

Ta niepewność nie przeszkodziła w nagonce na osoby chore psychicznie, do której ochoczo przyłączył się wiceszef MSWiA Jarosław Zieliński. 18 stycznia 2019, w odpowiedzi na tragiczne wydarzenia w Gdańsku, rząd zapowiedział też zaostrzenie kontroli psychiatrycznej w więzieniach.

Komunikat można przeczytać tutaj.

Przeanalizowaliśmy aktualny stan prawny oraz potencjał i niebezpieczeństwa, jakie zapowiedziane zmiany mogą przynieść.

Polowanie na czarownice?

W komunikacie Ministerstwa Zdrowia z 18 stycznia 2019 roku czytamy, że prowadzone są prace „nad możliwością wprowadzenia, orzekanego przez sąd, obligatoryjnego badania i leczenia osób, u których istnieje podwyższone ryzyko popełnienia przestępstwa po wyjściu na wolność”.

Z komunikatu wynika, że procedura ta miałaby objąć już nie tylko sprawców szczególnie groźnych przestępstw, ale wszystkich potencjalnie niebezpiecznych, u których w trakcie wykonywanej kary rozpoznano:

  • chorobę psychiczną,
  • zaburzenia osobowości,
  • uzależnienie od alkoholu, narkotyków, itd.
  • upośledzenie umysłowe.

„Czyli praktycznie wszystkich” – podsumowuje dr Agnieszka Welento-Nowacka, ordynatorka Oddziału Psychiatrii Sądowej w Stargardzie Gdańskim. „W więzieniu jakieś zaburzenie osobowości ma prawie każdy osadzony. Jeśli dodamy do tego uzależnienia i upośledzenie, to mamy już właściwie 100 proc”.

„Na razie trudno przewidzieć jakie zmiany Ministerstwo zaproponuje, ale jeśli trzeba będzie nagle tych wszystkich więźniów przebadać, to nie damy rady” – alarmuje. „Jest nas, psychiatrów, za mało. Za mało jest też miejsc w zakładach psychiatrycznych”.

„Czeka nas prawdopodobnie niesamowite rozszerzenie uprawnień, które jeszcze bardziej uproszczą arbitralne pozbawianie ludzi wolności” – ostrzega prof. Monika Płatek.

„Może to oznaczać próbę medykalizacji zła, wkładanie w ręce psychiatrów odpowiedzialności za osoby potencjalnie niebezpieczne. W takim systemie zamiast roli leczniczej psychiatrzy zaczną pełnić rolę izolacyjną” – mówi dr Welento-Nowacka.

Więzienie to nie miejsce dla chorych psychicznie

„Państwo ma już wiele narzędzi, żeby pozbawiać wolności” – mówi OKO.press prof. Płatek. „Z jednej strony mamy przepisy dotyczące chorych psychicznie, z drugiej tzw. ustawę Gowina, która pozwala bezterminowo izolować osoby z etykietą zaburzonych w Krajowym Ośrodku Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym”.

  • Czym choroba psychiczna różni się od zaburzenia?

    Zaburzenie psychiczne – zgodnie z leksykonem psychiatrii prof. Pużyńskiego zaburzenie psychiczne, to „ogół zaburzeń czynności psychicznych i zachowania, zwykle będących źródłem cierpienia lub utrudnień w funkcjonowaniu społecznym”.
    „Zaburzenie psychiczne jest więc pojęciem szerszym – tłumaczy OKO.press dr Welento-Nowacka. Można do nich zaliczyć od zaburzeń snu, przez napięciowe bóle głowy, zaburzenia lękowe, czy zaburzenia osobowości po to, co nazywamy chorobami psychicznymi.”.
    Zaburzenie osobowości-  „pojęcie odnosi się do takiego stałego zestawu cech u danej osoby, których nasilenie utrudnia jej funkcjonowanie społeczne, rodzinne czy zawodowe, uniemożliwiający często rozwój w tych obszarach. Powoduje też subiektywne odczucie cierpienia” – wyjaśnia dr Welento – Nowacka.
    Na osobowość narcystyczną na przykład składają się cechy takie jak wyolbrzymione poczucie własnej wartości, przekonanie o nieomylności, wymaganie bycia podziwianym, etc.
    „Takie cechy mogą zaburzać funkcjonowanie ale nie muszą. Jeśli jednak są one na tyle nasilone, że powodują konfllikty i zaburzają relacje z ludźmi, to przy braku zrozumienia przyczyny, będą u osoby z zaburzoną osobowością powodowało niezrozumienie konfliktów, obwinianie innych za swoje niepowodzenia, złość i wewnętrzne cierpienie”.

    „Zaburzenie osobowości jest cechą stałą, a nie przejściowym stanem, który poddaje się leczeniu farmakologicznemu. Można je leczyć wyłącznie za pomocą długotrwałej psychoterapii, to wymaga zaangażowania od osoby tym działaniom poddawanej. Czyli, aby poprawić funkcjonowanie osoby, która ma zaburzoną osobowość musi ona tego chcieć, musi się na takie leczenie zgodzić i przede wszystkim musi widzieć, że w tym tkwi jej problem, co oznacza, że jakiekolwiek leczenie przymusowe zaburzeń osobowości będzie nieskuteczne”

    Choroba psychiczna –  Według prof. Janusz Heitzmana, od zaburzenia psychicznego odróżnia ją tzw. psychotyczny wymiar.

    „Jest nim oderwanie się całkowite lub częściowe od rzeczywistości, zaburzenia treści myślenia o charakterze urojeń czy obsesji myślowych, zaburzenia spostrzegania zmysłowego (halucynacje), głębokie zaburzenia nastroju, zaburzenia świadomości” – napisał w opracowanie RPO „Osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną osadzone w jednostkach penitencjarnych”.

    „Choroba psychiczna jest określeniem zarezerwowanym do stanów ciężkich i ma większe implikacje prawne” – wyjaśnia dr Welento-Nowacka.

Więzienie to nie miejsce dla chorych psychicznie — mówią zgodnie psychiatrzy. Mówi tak również polskie prawo. W myśl przepisów, gdy biegli stwierdzą, że w momencie popełniania przestępstwa osoba była niepoczytalna, należy odroczyć postępowanie karne. Sąd ma wtedy do dyspozycji szereg tzw. środków zabezpieczających:

1) elektroniczna kontrola miejsca pobytu;

2) terapia;

3) terapia uzależnień;

4) pobyt w zakładzie psychiatrycznym.

Jeśli sąd uzna, że oskarżony popełnił przestępstwo świadomie i w stanie poczytalności, skazuje go na więzienie.

Co, jeśli choroba ujawni się u skazanego już w więzieniu (jak miało to mieć miejsce w przypadku zabójcy prezydenta Adamowicza)? Zgodnie z art. 150 k.k.w. karę pozbawienia wolności należy wtedy obowiązkowo odroczyć do czasu „ustania przeszkody”, a więc umożliwić skazanemu leczenie.

RPO zwraca uwagę na lukę prawną, która nie pozwala sędziom na skierowanie takiej osoby do zamkniętego zakładu psychiatrycznego. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje jednak, że osoby zagrażające sobie lub innym i tak można na wolności poddać przymusowemu badaniu oraz skierować do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody.

  • Art. 21, 23 i 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

    Art. 21. Badanie psychiatrycznego bez zgody osoby
    1. Osoba, której zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może zagrażać bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, bądź nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, może być poddana badaniu psychiatrycznemu również bez jej zgody, a osoba małoletnia lub ubezwłasnowolniona całkowicie – także bez zgody jej przedstawiciela ustawowego. W tym przypadku art. 18 stosowanie przymusu bezpośredniego wobec osób z zaburzeniami psychicznymi, ma zastosowanie.

    Art. 23. Przyjęcie osoby chory psychicznej do szpitala bez jej zgody
    1. Osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaganej w art. 22 przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego, tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

    Art. 29. Przyjęcie do szpitala osoby bez jej zgody – przesłanki

    1. Do szpitala psychiatrycznego może być również przyjęta, bez zgody wymaganej w art. 22 przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego, osoba chora psychicznie:
    1) której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego,
    bądź
    2) która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.

Ośrodek dla niebezpiecznych w Gostyninie

W stosunku do więźniów, którzy nie są chorzy, ale uznano ich za niebezpiecznych i zdolnych do ponownego popełnienia przestępstwa, po wyjściu z więzienia prawo przewiduje już dwa rozwiązania. Na krótko przed końcem wyroku dyrektor więzienia może wysłać więźnia na badania psychiatryczne i rozpocząć:

  • postępowanie karne o przyznanie środka zabezpieczającego (nadzór elektroniczny, terapia na wolności, zakład psychiatryczny), jeśli istnieje prawdopodobieństwo „ponownego popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia”;
  • postępowanie cywilne o skierowanie do Krajowego Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym (KOZZD) w Gostyninie.

W myśl ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzającymi zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób – do KOZZD mogą trafić wszyscy więźniowie, którzy przez choć przez chwilę i z jakiegokolwiek powodu znaleźli się na więziennym oddziale terapeutycznym (załamanie, depresja, psychopatia…).

  • Kto trafia do Gostynina? Art. 1 ustawy

    Ustawa reguluje postępowanie wobec osób, które spełniają łącznie następujące przesłanki:
    1) odbywają prawomocnie orzeczoną karę pozbawienia wolności lub karę 25 lat pozbawienia wolności, wykonywaną w systemie terapeutycznym,

    2) w trakcie postępowania wykonawczego występowały u nich zaburzenia psychiczne w postaci upośledzenia umysłowego, zaburzenia osobowości lub zaburzenia preferencji seksualnych,

    3) stwierdzone u nich zaburzenia psychiczne mają taki charakter lub takie nasilenie, że zachodzi co najmniej wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności seksualnej, zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 10 lat — zwanych dalej „osobami stwarzającymi zagrożenie”.

Do Gostynina trafić mieli najniebezpieczniejsi gwałciciele i mordercy, którzy odbyli już co prawda pełny wymiar kary więzienia, ale uznano, że mogą dalej być niebezpieczni. Dziś bezterminowo zamknięte są tam osoby, które w więzieniu nie spędziły nawet 3 lat. Jak młoda dziewczyna, która jest chora na schizofrenię, i w ogóle nie powinno jej tam być.

Ośrodek pogrążony jest w chaosie prawnym — rozporządzenia ministra, są niezgodne z ustawami, dyrektor ośrodka dysponuje władzą niemal absolutną. Z Gostynina nie ma wyjścia. Wszyscy boją się wypuścić „bestię”, nawet jeśli biegli z ośrodka orzekają, że pacjent nie stanowi już zagrożenia. Na nadużycia i bezprawie panujące wokół KOZZD wielokrotnie zwracała uwagę prof. Płatek.

„To, co dzieje się w Gostyninie, dobitnie pokazuje, że jeśli zgodnie z ustawą można coś zrobić pod pewnymi warunkami, w praktyce chętnie odrzuca się te warunki i zostawia samo: «można zrobić»” — mówi prof. Płatek.

„Jakikolwiek zmiany wprowadzane w systemie, w którym nie zadba się najpierw o przestrzeganie prawa oraz intencji ustawy, nie dają gwarancji, że będzie to środek służący przeciwdziałaniu przemocy. Dają większą obawę, że będzie to środek, który będzie tę przemoc szerzyć”.

„Pamiętajmy, że nie tak dawno tzw. bezobjawowa schizofrenia pozwalała na zamknięcie każdego niewygodnego człowieka. Teraz wystarczy powiedzieć: przejawia zaburzenia, które powodują, że może stać się niebezpieczny”.

Ustawa ma też katastrofalny wpływ na psychiatrię. „Narzuciliśmy społecznie negatywny odbiór osób po wyrokach. Nazwano je potem bestiami i sprowadzono do pozycji chorych psychicznie – jakie to ma konsekwencje?” – pyta prof. Janusz Heitzman, kierownik Kliniki Psychiatrii Sądowej oraz dyrektor Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.

„Że w społecznym myśleniu przez to skojarzenie odczłowieczamy także chorych psychicznie. Zadanie, które ktoś sobie postawił, brzmiało: jak osiągnąć społeczną i trwałą eliminację jednostki. Nazwano potem izolację leczeniem”.

Prawo pozwala już na wszystko

Czytając komunikat, można dojść do wniosku, że niebezpieczni więźniowie wymykają się systemowi przez luki prawne, które trzeba wypełnić, zaostrzając kontrolę. „Prawo pozwala już na bardzo wiele” – uważa jednak prof. Płatek. „Co gorsza istnieje też przyzwolenie na jego nadużywanie”.

Z komunikatu Ministerstwa wynika na przykład, że państwo nie ma możliwości skierowania do szpitala lub zobowiązania do terapii skazanego, u którego zaburzenia ujawniły się w trakcie wykonywanej kary, a nie miały bezpośredniego związku z popełnionym czynem.

„Z mojego doświadczenia wynika, że jednak może” – mówi prof. Płatek i przypomina przypadek młodego mężczyzny, który dostał wyrok 2 lat więzienia. „Sąd skierował go do Gostynina jako niebezpiecznego. Uznał, że skoro kiedyś nie był niebezpieczny i został skazany tylko na 2 lata, to nie znaczy, że w przyszłości niebezpieczny nie będzie”.

Z komunikatu Ministerstwa Zdrowia można również wywnioskować, że sądy są bezradne wobec osób, które nie wypełniają na wolności obowiązku uczestnictwa w terapii. Kodeks karny mówi co innego.

Zgodnie z artykułem 93b „sąd może zmienić orzeczony wobec sprawcy środek zabezpieczający lub sposób jego wykonywania, jeżeli poprzednio orzeczony środek stał się nieodpowiedni lub jego wykonywanie nie jest możliwe”.

  • Warunki orzekania środków zabezpieczających

    § 1. Sąd może orzec środek zabezpieczający, gdy jest to konieczne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego, a inne środki prawne określone w tym kodeksie lub orzeczone na podstawie innych ustaw nie są wystarczające. Środek zabezpieczający, o którym mowa w art. 93a rodzaje środków zabezpieczających § 1 pkt 4, można orzec jedynie, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości.

    § 2. Sąd uchyla środek zabezpieczający, gdy dalsze jego stosowanie nie jest już konieczne.

    § 3. Środek zabezpieczający i sposób jego wykonywania powinien być odpowiedni do stopnia społecznej szkodliwości czynu zabronionego, który sprawca może popełnić, oraz prawdopodobieństwa jego popełnienia, a także uwzględniać potrzeby i postępy w terapii lub terapii uzależnień. Sąd może zmienić orzeczony wobec sprawcy środek zabezpieczający lub sposób jego wykonywania, jeżeli poprzednio orzeczony środek stał się nieodpowiedni lub jego wykonywanie nie jest możliwe.

    § 4. Wobec tego samego sprawcy można orzec więcej niż jeden środek zabezpieczający; przepisy § 1 i 3 stosuje się, biorąc pod uwagę wszystkie orzekane środki zabezpieczające.

„Jak można tworzyć nowe przepisy, nie wiedząc, jaki jest obecny stan przepisów i jaki jest stan ich wykonywania?” – pyta prof. Płatek.

Narzędzia do oceny ryzyka — dobry pomysł, jeśli dobrze wykorzystany

Ministerstwo zadeklarowało również, że analizuje „użycie zintegrowanych narzędzi oceny czynników ryzyka i narzędzi oceny czynników ochronnych dla ryzyka przemocy (m.in. SAPROF i HVC), które to narzędzia wynikają z obecnej wiedzy medycznej z zakresu psychiatrii i psychologii”.

[Nikt nie wie, czym jest HVC, ale zakładamy, że Ministerstwu chodziło o HCR 20.]

„To pierwszy raz, gdy ministerstwo dostrzega potrzebę wprowadzenia tych narzędzi. Jesteśmy tym wszyscy zaskoczeni, to może być ogromny krok naprzód” – mówi OKO.press dr Welento-Nowacka, która od lat zajmuje się badaniem i popularyzowaniem nowoczesnych narzędzi psychiatrycznych do oceny ryzyka.

  • Czym jest SAPROF i HCR 20?

    SAPROF to narzędzie psychiatryczne pomagające strukturyzować wiedzę na temat pacjenta i ocenić rolę czynników chroniących przed występowaniem przemocy. Ułatwia dzięki temu tworzenie planów terapii odpowiadających na poziom i rodzaju zagrożenia.

    HCR20 wersja 3 to jedno z pierwszych przetłumaczonych na język polski narzędzi do oceny ryzyka. Pomaga psychiatrom zbierać dane w trzech dziedzinach: o przeszłości pacjenta, o czasie obserwacji i o czynnikach, które mogłyby zwiększyć ryzyko powrotu do przestępstwa.

    Dr Welento-Nowacka przetłumaczyła je i dostosowała do polskich warunków wspólnie z Michałem Nowopolskim. Z własnej inicjatywy-bez finansowania czy wsparcia ze strony żadnej instytucji.

„Dzięki tym narzędziom można skuteczniej ocenić prawdopodobieństwo i stwierdzić czy badana osoba powinna być po wyjściu z więzienia leczona i w jaki sposób.

Narzędzia dają też możliwość zarządzania ryzykiem – można wskazać, jakie muszą być spełnione warunki, żeby zmniejszyć ryzyko popełnienia przestępstwa nawet bez konieczności izolowania danej osoby w zakładzie zamkniętym (nadzór kuratorski, nałożenie konieczności nadzoru przez rodzinę, sprawdzania na narkotyki…)”.

Problem w tym, że osób, które dzięki własnemu zaangażowaniu wyszkoliły się w stosowaniu tych narzędzi, jest dzisiaj kilkadziesiąt. „Jeśli badaniu trzeba będzie nagle poddać wszystkich więźniów, psychiatrzy mogą sobie z tym nie poradzić”.

Wciąż borykamy się z problemem nierzetelności pracy biegłych i bezkrytyczności sędziów wobec ich opinii. W 2015  roku NIK alarmował: biegli są poza kontrolą, nic nie gwarantuje rzetelnych opinii. Od tamtego czasu niewiele się zmieniło. Ustawy o biegłych sądowych wciąż brak. Ministerstwo od lat nad nią „pracuje”.

Co się stanie, gdy nagle oddamy decydowanie o wolności wszystkich więźniów w ręce niewydolnego systemu pozbawionego kontroli?

Profesor Płatek ostrzega „coś, co funkcjonuje dobrze w systemie praworządnym, nie daje gwarancji, że w systemie praworządność naruszającym, a w takim w tej chwili jesteśmy, będzie dobrze funkcjonować”.

Chory nie znaczy niebezpieczny!

„Osoby chorujące na schizofrenię stanowią zwykle mniej niż 1 proc. wśród sprawców przestępstw we współczesnych metropoliach. Znacznie częściej bywają jednak ich ofiarami” – zwraca uwagę dr Magdalena Nowicka.

Jak już pisaliśmy w tekście komentującym nagonkę na osoby chore i zaburzone psychicznie, nie ma podstaw, żeby łączyć zaburzenia psychiczne z zamachem w sposób sugerujący, że właśnie one są jego przyczyną. Powodów jest wiele:

  • wzmacnia to fałszywe przekonanie, że osoby ze schizofrenią są niebezpieczne;
  • potęguje wrogość i pogardę wobec osób cierpiących z powodu zaburzeń psychicznych – a zaburzenia psychiczne różnego rodzaju może mieć w Polsce nawet 25 proc. populacji, a niemal każde z nas przeżyło przynajmniej jeden poważny kryzys psychiczny;
  • skutki potencjalnej nagonki uderzą w chorych i ich bliskich, którzy już w obecnej sytuacji mierzą się ze stygmatyzacją i odrzuceniem społecznym;
  • osoby w kryzysie psychicznym będą się jeszcze bardziej obawiać poszukiwania pomocy specjalistów, która jest niezbędna oraz wsparcia w swoim otoczeniu;
  • sprzyjają uproszczonej ocenie sytuacji i ucinają dyskusję na temat funkcjonowania społeczeństwa i czynników sprzyjających agresji.

„Psychiatria i psychologia, choć stara się odpowiedzieć jak umie, co sprzyja okrutnej i bezsensownej zbrodni, zawsze czy to u zdrowych, czy zaburzonych psychicznie znajduje znaczący wpływ czynników zewnętrznych. Szerzenie pogardy i nienawiści służy tragicznej motywacji niezależnie od stanu zdrowia psychicznego sprawcy” – napisało Polskie Towarzystwo Psychiatrii, apelując, żeby nie szukać łatwych rozwiązań i uproszczonych wyjaśnień tragedii.

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi.
Razem tworzymy OKO.press!

Absolwentka MISH na UAM, ukończyła latynoamerykanistykę w ramach programu Master Internacional en Estudios Latinoamericanos. 3 lata mieszkała w Ameryce Łacińskiej. Polka z urodzenia, Brazylijka z powołania. W OKO.press pisze o zdrowiu, migrantach i pograniczach więziennictwa (ośrodek w Gostyninie).


Twoje OKO

Specjalne teksty. Niepublikowane taśmy. Poufne wiadomości. Za darmo. Na zawsze.

Załóż konto. Otwórz OKO!