Krótko i na temat: najnowsze wiadomości z Polski i ze świata

Co się stało?

Ustawa wprowadza do polskiego porządku prawnego wskazania dyrektywy unijnej, która nakłada obowiązek wprowadzenia mechanizmów pozwalających na szybsze eliminowanie bezzasadnych powództw. Nazywa się je SLAPP (z ang. Strategic Lawsuit Against Public Participation – strategiczne postępowania prawne zmierzające do stłumienia debaty publicznej). Chodzi o sprawy inicjowane najczęściej przez wpływowe podmioty, m.in. korporacje, polityków czy instytucje publiczne, przeciwko dziennikarzom, aktywistom i organizacjom społecznym. Projekt przygotowało Ministerstwo Sprawiedliwości.

W ustawie zapisano możliwość oddalenia powództwa bezzasadnego (sąd będzie miał na to trzy miesiące). Zostałoby uznane za bezzasadne, gdyby sąd ocenił, że zmierza do stłumienia, ograniczenia lub zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. Rozstrzygając te kwestie, sąd mógłby wziąć pod uwagę takie okoliczności, jak: nieproporcjonalność żądania, nadmierny lub nieuzasadniony charakter roszczenia, wszczynanie przez powoda wielu podobnych postępowań dotyczących tego samego przedmiotu debaty publicznej, zachowanie autora pozwu mające cechy gróźb lub zastraszania, działanie w złej wierze, czyli np. na zwłokę, lub składanie pozwu w miejscu niekorzystnym, lub uciążliwym dla pozwanego.

Sąd mógłby też oddalić pozew, gdyby zauważył wykorzystywanie przez powoda przewagi finansowej lub wpływów politycznych albo gdyby stwierdził, że pozew jest skierowany przeciw osobie fizycznej, a nie instytucji, w której imieniu pozwany działa.

Ustawa potrzebuje jeszcze akceptacji Senatu i podpisu prezydenta. W głosowaniu w Sejmie poparło ją 359 posłów, przeciw było 23, wstrzymało się 59. Przeciw głosowały obie Konfederacje i klub Kukiza Demokracja Bezpośrednia.

Przeczytaj także:

Jaki jest kontekst?

Ataki typu SLAPP grożą debacie publicznej w całej Europie. Zdarzają się także w Polsce, choć w czasach PiS wykształciła się u nas specyficzna forma ataku władzy na aktywistów. Z użyciem policji, prokuratury i instytucji publicznych, które zasypywały aktywistów drobnymi, ale męczącymi sprawami sądowymi i policyjnymi. A także atakami w podporządkowanych władzy mediach i przez finansowane najprawdopodobniej z publicznych pieniędzy farmy trolli.

Tego problemu ustawa nie rozwiąże. Jego analizą zajął się ekspercka komisja rządowa pod kierownictwem Sylwii Gregorczyk-Abram, która miała zdokumentować mechanizm nacisku na społeczeństwo obywatelskie przez władzę, która podporządkowała sobie większość instytucji państwa. Pełen raport komisji nie jest jeszcze znany – publikowane były tylko raporty cząstkowe.

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

Podczas dorocznej sesji Komitetu Ministrów Rady Europy w Kiszyniowie ministrowie spraw zagranicznych 46 państw członkowskich RE przyjęli deklarację polityczną dotyczącą Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Dokument został przyjęty jednogłośnie i dotyczy przede wszystkim migracji.

Choć w dokumencie kilkukrotnie podkreślany jest szacunek dla dorobku orzeczniczego ETPC oraz przywiązaniu do przestrzegania wartości i przepisów Konwencji, w poszczególnych artykułach deklaracji państwa domagają się jej reinterpretacji.

Jaki jest kontekst?

Podpisana przez 46 tzw. deklaracja kiszyniowska to zwieńczenie dłuższego procesu, w którym państwa europejskie zarzucały Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka w Strasburgu, że interpretuje Europejską Konwencję Praw Człowieka w sposób, który rzekomo utrudnia zapewnienie bezpieczeństwa publicznego w ich krajach. Chodzi przede wszystkim o wymaganie przez ETPC, by kraje-sygnatariusze szanowały takie zasady jak non-refoulement, czyli zakaz deportacji migranta do kraju, gdzie grozi mu niebezpieczeństwo, czy zakaz zbiorowych wydaleń cudzoziemców.

Więcej o deklaracji kiszyniowskiej:

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

Sejm uchwalił trzecią ustawę o rynku kryptoaktywów. Za przyjęciem przepisów głosowało 241 posłów, przeciw było 200.

Za przyjęciem projektu zagłosowali posłowie koalicji rządzącej, a także 4 posłów Razem oraz 5 niezależnych. Przeciwko byli wszyscy obecni na głosowaniu posłowie Prawa i Sprawiedliwości, Konfederacji, Konfederacji Korony Polskiej, koła Demokracja Pawła Kukiza oraz dwóch niezależnych. Ustawa trafi teraz do Senatu, a następnie – jeśli nie zostanie zmieniona – na biurko prezydenta Karola Nawrockiego.

To trzecia próba uregulowania rynku kryptowalut w Polsce. Prezydent dwa poprzednie projekty zawetował (pierwszy 1 grudnia 2025, drugi 12 lutego 2026), argumentując, że przepisy tworzą nadmierne bariery dla branży, przewidują zbyt wysokie opłaty nadzorcze i dają KNF zbyt daleko idące uprawnienia, m.in. możliwość blokowania domen.

W pracach nad trzecią wersją ustawy Sejm odrzucił łącznie 39 poprawek, w tym 15 poprawek zgłoszonych przez ministra Zbigniewa Boguckiego z Kancelarii Prezydenta. Przyjęto tylko jedną poprawkę prezydencką: obowiązek przygotowania raportu o rynku kryptoaktywów przez ministra finansów i przewodniczącego KNF. Raport ma obejmować m.in. informacje o podmiotach działających na rynku, nadużyciach, postępowaniach oraz kosztach nadzoru.

Nowa ustawa jest w większości podobna do poprzednich, zawetowanych przez prezydenta. Różni się przede wszystkim zaostrzeniem kar za naruszenia na rynku kryptoaktywów. Projekt przewiduje m.in. grzywnę do 15 mln zł lub do trzech lat więzienia za wprowadzanie kryptoaktywów bez zgłoszenia KNF.

Zgodnie z przyjętym projektem, to KNF ma być organem nadzorującym rynek i uzyskać uprawnienia m.in. do kontroli podmiotów, żądania informacji, zawieszania ofert tokenów, zakazywania świadczenia usług i nakładania sankcji.

Kluczowe pytanie brzmi teraz, czy Nawrocki podpisze ustawę. Minister Zbigniew Bogucki sugerował w Sejmie, że odrzucenie większości prezydenckich poprawek może oznaczać kolejne weto.

Jaki jest kontekst?

Polska musi zapewnić stosowanie unijnego rozporządzenia MiCA, regulującego rynek kryptoaktywów w UE. Czas na przyjęcie krajowych przepisów wykonawczych upływa 30 czerwca 2026 roku. Chodzi m.in. o wskazanie krajowego organu nadzoru nad rynkiem kryptowalut – w Polsce ma nim być KNF – oraz określenie zasad nadzoru, sankcji i ochrony konsumentów.

Brak ustawy może oznaczać, że od 1 lipca 2026 r. krajowe firmy kryptowalutowe nie będą mogły legalnie działać, bo KNF nie będzie miała podstaw do wydawania wymaganych przez MiCA licencji. Eksperci ostrzegają, że nawet szybkie uchwalenie ustawy może nie uratować polskich podmiotów, bo procedura uzyskania licencji jest skomplikowana i KNF może nie zdążyć wydać zezwoleń przed końcem okresu przejściowego. Firmy z innych państw UE będą mogły natomiast świadczyć usługi w Polsce na podstawie licencji uzyskanych za granicą. Część polskich firm już wystąpiła o takie licencje w innych krajach.

Spór o regulację rynku krypto zaostrzyła afera Zondacrypto, firmy kryptowalutowej, której klienci zgłaszali problemy z wypłatą środków. Firma upadła w kwietniu 2026 roku, prokuratura prowadzi śledztwo w sprawie. Poszkodowanych są już setki osób, a szacowane straty przekraczają 350 mln zł.

Zondacrypto to firma, która finansowała wydarzenia narodowo-konserwatywnej prawicy w Polsce i na świecie, a jak wynika z informacji polskich służb bezpieczeństwa przedstawionych przez premiera Donalda Tuska, źródła jej kapitału miały mieć związki z rosyjską mafią. Dziennikarka OKO.press Anna Mierzyńska wskazywała, że jeśli w Zondacrypto rzeczywiście znalazły się rosyjskie pieniądze, bardziej prawdopodobna od mafijnej inwestycji jest operacja rosyjskich służb, wykorzystujących przestępczą przykrywkę.

Skala problemu jest szersza niż jedna firma. OKO.press ujawniło raport Prokuratury Krajowej, z którego wynika, że w latach 2019–2025 prowadzono ponad 16 tys. postępowań dotyczących przestępstw z wykorzystaniem kryptowalut. Pokrzywdzonych było 57,5 tys. osób, a ich straty przekroczyły 2,3 mld zł. Raport wskazywał też, że kryptowaluty są wykorzystywane do oszustw inwestycyjnych, prania brudnych pieniędzy, obchodzenia sankcji i finansowania działań dywersyjnych.

Poprzednie weto Nawrockiego wywołało ostry spór polityczny. Prezydent twierdził, że ustawa zagraża wolnościom obywateli i może wypchnąć polskie firmy za granicę. Rząd odpowiadał, że brak regulacji chroni nieuczciwe podmioty, a klienci rynku krypto pozostają bez realnej ochrony. Premier Donald Tusk oceniał wówczas, że weto „źle wygląda” w kontekście afer, śledztw i politycznych powiązań branży kryptowalut.

Pomiędzy Prawem i Sprawiedliwością, a prezydentem Karolem Nawrockim istnieje rozbieżność w stosunku do kryptowalut. W poniedziałek 11 maja PiS złożył w Sejmie projekt ustawy całkowicie zakazującej handel krytpowalutami.

Przeczytaj także:

Co się wydarzyło?

Jutro mija termin zgłaszania uwag do projektu zmian w Ustawie o ochronie przyrody, przedłożonego w połowie kwietnia przez posłów i posłanki Polskiego Stronnictwa Ludowego i Polski 2050. Projekt zakłada, że do powołania rezerwatu przyrody wymagana będzie zgoda rady gminy, na której terenie miałby powstać dany rezerwat. Lider projektu, podkarpacki poseł Polski 2050 Bartosz Romowicz twierdzi, że zmiana zdemokratyzuje proces powoływania rezerwatów przyrody.

Tymczasem naukowcy i społecznicy apelują o zgłaszanie krytycznych uwag do projektu, ponieważ – gdyby wszedł w życie – grozi on paraliżem tworzenia nowych rezerwatów przyrody, tej ścisłej, a przez to skutecznej, formy ochrony przyrody w naszym kraju.

W opublikowanej pod koniec kwietnia opinii na temat projektu zmian w Ustawie o ochronie przyrody – do którego przylgnęła już medialna nazwa lex Romowicz – Państwowa Rada Ochrony Przyrody zwraca uwagę, że „problem, który projekt rzekomo rozwiązuje, w praktyce nie istnieje: Regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska już dziś prowadzą konsultacje społeczne i zbierają opinie gmin przed utworzeniem rezerwatu”.

PROP przestrzega przed powtórką z historii. Przepisy z 2000 r., które uzależniły tworzenie parków narodowych od zgody samorządów, „w praktyce sparaliżowały proces budowy sieci parków narodowych w Polsce". Zdaniem ekspertów projekt Romowicza grozi tym samym rezerwatom. Tę ocenę podzieliło też 404 naukowców, którzy w kwietniu zaapelowali do Marszałka Sejmu o nieprocedowanie projektu.

„Jesteśmy głęboko przekonani, że przyjęcie projektowanej nowelizacji doprowadzi do wieloletniego zahamowania rozwoju systemu ochrony przyrody w Polsce oraz do zniszczenia najcenniejszych zasobów przyrodniczych kraju” — napisali naukowcy w liście. Eksperci zwrócili także uwagę na to, że Polska ma zobowiązania unijne (Strategia Bioróżnorodności, Prawo o odbudowie przyrody), a projekt utrudniałby ich realizację.

Jaki jest kontekst?

W całej Polsce rezerwaty stanowią zaledwie 0,6 proc. powierzchni kraju, z kolei parki narodowe – 1,1 proc. Przyrodnicy mówią o potrzebie objęcia tymi formami ochrony przyrody 3 proc. powierzchni Polski.

Miesiąc temu posłowie PSL i Polski 2050 przedstawili projekt nowelizacji ustawy o ochronie przyrody, który miałby zmienić zasady tworzenia rezerwatów. Jak dotąd decyzję w tej sprawie podejmował Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Aczkolwiek w praktyce wygląda to bardzo różnie – wszystko zależy od lokalnych uwarunkowań i determinacji urzędników z RDOŚ.

Na Podkarpaciu proces tworzenia nowych rezerwatów idzie najmozolniej, jeśli porównać ten rejon z innymi województwami w Polsce. W Bieszczadach i na Pogórzu Przemyskim wciąż jest mowa o potrzebie utworzenia 22 rezerwatów przyrody, które zostały już pozytywnie zweryfikowane przez ekspertów. Jak dotąd jedyne obszary, które zostały tam powołane, to parę rezerwatów, na które zgodziły się już wcześniej miejscowe nadleśnictwa. Zdaniem przyrodników to za mało.

Tymczasem Bartosz Romowicz jest posłem Polski 2050 właśnie z Podkarpacia. Wcześniej był burmistrzem Ustrzyk Dolnych. Jego polityczna kariera była początkowo związana z Polskim Stronnictwem Ludowym. To w tych barwach bezskutecznie ubiegał się o fotel senatora. Szeregi ludowców zamienił na ugrupowanie Szymona Hołowni, co opłaciło mu się politycznie – otrzymał mandat poselski.

Zmiany w Ustawie o ochronie przyrody mają wyraźny podtekst polityczny i przedwyborczy. Zarówno PSL, jak i Polska 2050 uzyskują w sondażach notowania rzędu 1.5-3 proc., co zmusza oba ugrupowania do desperackich kroków. Jednym z nich dalsze rozbrajanie systemu ochrony przyrody w Polsce, pisał miesiąc temu w OKO.press Paweł Średziński.

Przeczytaj także:

O ile w przypadku PSL to podejście w ogóle nie dziwi, to Polska 2050 wyraźnie odchodzi od swojej pierwotnej narracji, która towarzyszyła temu ugrupowaniu jeszcze na początku jego politycznej drogi. Wtedy partia kreowała się na obrońców przyrody i zwolenników powoływania nowych form ochrony cennych terenów.

Tymczasem w Polsce istnieje system subwencji dla samorządów gwarantujący wypłatę pieniędzy gminom za tereny objęte ochroną. Podstawowa stawka wynosi 310 złotych za każdy hektar rezerwatu przyrody. W zależności od formy ochrony stosuje się różne przeliczniki: park narodowy to 200 proc. tej stawki, rezerwat – 100 proc., obszar Natura 2000 – 15 proc. Te dane nie przekonują jednak zwolenników samorządowej blokady dla rezerwatów.

W konsultacjach społecznych ws. projektu zmiany w ustawie można wziąć udział klikając w ten link.

Co się wydarzyło?

Radni stowarzyszenia Miasto Jest Nasze poinformowali w ostatnich dniach, że firma Awake Events odpowiadająca za organizację imprezy CircoLoco na terenie Muzeum w Wilanowie planuje kolejne wydarzenia w Warszawie. Chodzi między innymi o Łazienki Królewskie oraz Agrykolę. Imprezy miałyby być objęte patronatem honorowym Prezydenta Warszawy, podobnie jak niesławne wydarzenie w Wilanowie.

W czwartek 14 maja miasto opublikowało oświadczenie, w którym poinformowano, że wycofano patronat dla firmy Awake Events Sp. z o.o. na cały cykl wydarzeń „Let’s make them care”, który zaplanowany był od maja do września w Warszawie. Dlaczego w ogóle go udzielono?

Miasto twierdzi, że firma deklarowała we wniosku, że cykl wydarzeń artystycznych ma na celu m.in. „budowanie emocjonalnej więzi młodych ludzi z warszawskim dziedzictwem kulturowym, rewitalizację społeczną historycznych przestrzeni, wsparcie ochrony zabytków oraz promowanie postaw troski, odpowiedzialności za wspólne dziedzictwo”. Organizatorzy mieli też deklarować współpracę z instytucjami kultury oraz Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków.

„We wniosku o patronat nad cyklem wydarzeń nie było informacji o tym, że w jego ramach planowane są np. imprezy masowe. Dlatego patronat prezydenta w ogóle nie obejmował imprezy Circoloco, której nazwa, termin ani opis nawet nie pada we wniosku. Organizatorzy wpisali tę imprezę w cykl i na tej podstawie w sposób niezasadny posługiwali się patronatem Prezydenta Warszawy, o czym organizator został poinformowany pisemnie jeszcze przed imprezą” – twierdzi miasto.

„W tej sytuacji pod znakiem zapytania stoi charakter kolejnych wydarzeń zaplanowanych ramach cyklu „Let’s make them care”, które mają się odbyć m.in. w Łazienkach Królewskich i parku Agrykola. Zaufanie do organizatora zostało podważone i dlatego podjęliśmy decyzję o wycofaniu patronatu honorowego nad tym cyklem” – czytamy w oświadczeniu.

Jan Mencwel, radny Warszawy, opublikował w mediach społecznościowych swoją korespondencję z przedstawicielami Łazienek Królewskich. Wynika z niej, że na terenie obiektu jednak nie odbędzie się wydarzenie z cyklu „Let’s make them care”.

Jaki jest kontekst?

9 maja w wilanowskim Muzeum, na trawniku przed pałacem, zorganizowano imprezę techno pod nazwą Circoloco dla 7 tys. osób. Impreza trwała do czwartej rano, a okoliczni mieszkańcy zgłaszali problem z nadmiernym hałasem. Organizator, firma Awake Events, nie wystąpiła o zezwolenie na odstępstwo od zasad chroniących siedliska i żyjące na tym terenie gatunki.

„Park Wilanowski to jest nie tylko park historyczny, ale także miejsce o szczególnych walorach przyrodniczych. Przeprowadzona w latach 2014-2016 inwentaryzacja ornitologiczna pokazała, że przebywa tam lub gniazduje około 90 gatunków ptaków. W tym także rzadkie i cenne ptaki, jak chociażby bączek, czyli najmniejsza polska czapla” – mówiła w rozmowie z OKO.press Monika Klimowicz-Kominowska z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (OTOP), była pracowniczka Pałacu Wilanowskiego.

Hałas mógł wpłynąć na okolicznych mieszkańców, stan zabytków i przyrodę w rezerwacie. Z całą pewnością wpłynął też na stan trawnika przy pałacu. Impreza odbiła się szerokim echem w sieci, a komentarze na ten temat były przytłaczająco negatywne.

Ministerstwo kultury odcięło się od decyzji muzeum o udostępnieniu przestrzeni na festiwal. W czwartek 14 maja ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska poinformowała o odwołaniu Pawła Jaskanisa z funkcji dyrektora Muzeum Pałacu Króla Jana III Sobieskiego. Jaskanis pełnił swoją funkcję od 2002 roku.

„Powodem odwołania było złamanie przez dyrektora umowy w sprawie warunków organizacyjno-finansowych Muzeum oraz programu jego działania i naruszenie dobrego imienia instytucji. Pełniącym obowiązki dyrektora został Piotr Górajec, dotychczasowy zastępca dyrektora” – przekazał wiceminister kultury Maciej Wróbel.

Z kolei Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie złożyła już 13 maja zawiadomienie na policję ws. imprezy techno na terenie pałacu w Wilanowie: „Działanie organizatora wyczerpuje znamiona świadomego naruszenia procedur prewencyjnych wynikających z ustawy o ochronie przyrody, a także mogło doprowadzić do naruszenia zakazów obowiązujących w rezerwatach przyrody i wobec gatunków objętych ochroną”.

RDOŚ w przypadku skierowania wniosku do sądu, zadeklarował gotowość występowania jako oskarżyciel posiłkowy.

Przeczytaj teksty OKO.press na podobny temat:

Przeczytaj także: