Polscy narodowcy podłożyli ogień pod ośrodek węgierskiej mniejszości na Ukrainie. Według tamtejszych służb, za akcją stoi Rosja, która kolejnymi prowokacjami chce politycznie "podpalić" Zakarpacie

Użhorod, miasteczko na granicy Ukrainy i Unii Europejskiej, 4 lutego 2018. Dochodzi 1 w nocy. Trzej mężczyźni: Adrian M., Tomasz Sz. i Michał P. idą wzdłuż Bulwaru Prawosławnego, prawym brzegiem rzeki Uż. Adrian i Tomasz niosą tkaniny nasączone łatwopalną substancją. Adrian, elektryk z Krakowa, rosły, krótko ostrzyżony. Tomasz, osiłek z Bydgoszczy, długa broda, militarny ciuch.

Polacy zatrzymują się przy kamienicy pod numerem 5, czyli siedzibą Stowarzyszenia Kultury Węgierskiej w Użhorodzie. To centrum miasta, sto metrów od konsulatu Węgier, parę kroków – kładką przez Uż – od Placu Teatralnego, wizytówki miasta. Dwaj z mężczyzn zapalają tkaniny, podkładają ogień. Michał P. nagrywa wszystko telefonem. Ale wilgoć i niska temperatura utrudniają zadanie, budynek nie chce się zająć. Podpalacze odchodzą.

Adrian M. i Tomasz Sz. na stacji uzupełniają zapas benzyny. Jest 4 rano gdy kamera monitoringu, zainstalowana w banku przy ośrodku węgierskim, rejestruje ich powrót. Na filmie widać, jak rzucają butelką z benzyną w okno budynku. Czekają, aż pojawi się ogień. Dopiero wtedy odchodzą.

Z logowań telefonów podpalaczy do stacji przekaźnikowych wynika, że spod „węgierskiego domu” wracają do hostelu Promenada przy ulicy Lwa Tołstoja. Stamtąd jadą na dworzec główny. Wsiadają do autobusu, który zawiezie ich na granicę ze Słowacją. Po godz. 6 rano, dwie godziny po podpaleniu, przechodzą odprawę paszportową. Są z powrotem w Unii Europejskiej.

Niedługo po odejściu podpalaczy na miejscu pojawiają się straż pożarna, policja i Służba Bezpieczeństwa Ukrainy. Strażacy szybko gaszą niewielki pożar. O tym, że coś się tu działo, świadczy osmalona elewacja budynku.

Jak wynika z materiałów ukraińskich śledczych, do których dotarli dziennikarze OKO.press i międzynarodowego kolektywu VSquare, trzej Polacy wymalowali też na ścianie ośrodka swastykę – by podejrzenia w sprawie pożaru skierować na ukraińskich nacjonalistów. Rankiem faszystowski symbol zamalowali Węgrzy.

„W ośrodku w nocy nikogo nie było. Sąsiedzi zauważyli dopiero rano, że coś się wydarzyło i zadzwonili do naszego przedstawiciela” – relacjonuje László Brenzovics (dla Ukraińców – Wasyl Brenzowycz), szef Związku Kulturalnego Zakarpackich Węgrów, do którego należy budynek.

Wkrótce o zdarzeniu wiedziało całe miasto – lokalni, węgierscy politycy i konsul.

Użhorod. Widok na siedzibę Stowarzyszenia Kultury Węgierskiej z drugiego brzegu rzeki Uż. Fot. Konrad Szczygieł.

Podpalacze z Falangi

Podpalacze ułatwili robotę służbom. Zostawili na każdym kroku ślady obecności w Użhorodzie: w hostelu podali prawdziwe dane, dali się nagrać kamerom monitoringu stacji benzynowych i banków, a na koniec kupili bilety u lokalnego przewoźnika i pokazali pogranicznikom paszporty przed wjazdem na Słowację.

Ukraińskie służby szybko dochodzą do tego, że uczestnikami akcji byli Polacy. Śledztwo Służby Bezpieczeństwa Ukrainy rusza z kopyta. Zwierzchnicy z Kijowa naciskają na funkcjonariuszy w Użhorodzie, żeby czym prędzej znaleźli sprawców. Do śledztwa przyłącza się polska Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Niespełna trzy tygodnie po podpaleniu Adrian M., Tomasz Sz., i Michał P. zostają zatrzymani przez polskie służby. Dwaj pierwsi dostają zarzuty usiłowania podpalenia budynku Stowarzyszenia Kultury Węgierskiej na Ukrainie. Michałowi P., który był ich zleceniodawcą, oprócz podżegania do podpalenia, prokuratura zarzuca finansowanie przestępstwa o charakterze terrorystycznym. Adrian M. i Tomasz Sz. są już na wolności. Michał P. został zatrzymany, w maju sąd przedłużył mu areszt.

Podpalacze związani są z działającą w Polsce skrajnie prawicową, prorosyjską organizacją Falanga. Dla ukraińskich służb to jeden z koronnych dowodów, że za podpaleniami stoi Rosja.

Jedno miasto, dwa narody

Zakarpacie sąsiaduje z Polską, Słowacją, Węgrami i Rumunią. To najbardziej wysunięty na zachód i jeden z najbiedniejszych regionów Ukrainy. Zarabia się tutaj połowę tego co w Kijowie, choć w stolicy regionu – Użhorodzie – tego nie widać. Restauracje i bary są pełne turystów. Na każdym kroku hotele i stragany z pamiątkami. Górzysty krajobraz i zabytki przyciągają wielu Ukraińców, zwłaszcza po rosyjskiej aneksji Krymu, gdzie wcześniej często spędzali urlopy.

Region stoi drobnym, przygranicznym handlem, legalnym i nielegalnym. Przemyt papierosów i alkoholu, głównie na Węgry i Słowację, ratuje domowe budżety. W Użhorodzie można usłyszeć filmowe historie: kilka lat temu odkryto tunel prowadzący na Słowację. Był tak szeroki, że jeździły nim wagoniki z kontrabandą. Innym razem przemytnicy przerzucali towar paralotnią.

Historycznie, przez 900 lat Zakarpacie było częścią Królestwa Węgier (potem Austro-Węgier). Po traumatycznym dla Węgrów Traktacie w Trianon w 1920 r., w wyniku którego stracili prawie 2/3 terytorium, Zakarpacie na krótko było częścią Czechosłowacji, a po II wojnie światowej – Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W XX wieku ma znaczenie strategiczne, bo to tędy przebiega granica ZSRR. Stacjonują tu radzieckie wojska, są bazy rakietowe i miejsce spotkań agentów KGB. Po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę Zakarpacie traci na jakiś czas na znaczeniu.

Zmiany granic zostawiły ślad: co dziesiąty mieszkaniec regionu jest Węgrem. Wciąż mieszka ich tu blisko 100 tysięcy, mimo że spora część wyjechała na Zachód.

Czas budapesztański

Wskazówki zegarków w niektórych węgierskich domach w Użhorodzie idą zgodnie z czasem środkowoeuropejskim – godzinę do tyłu w porównaniu z czasem na Ukrainie. To symbol, że gospodarze czują się związani z węgierską macierzą. Ale tylko symbol.

„Mniejszość węgierska jest lojalna wobec Ukrainy, nie chce być uznawana za separatystów. Użhorod to nie Lwów czy Iwano-Frankiwsk. Nie ma tu głębokich ran między dwoma narodami, miejscowi zawsze żyli w zgodzie, bez względu na politykę” – mówi Dmytro Tużański, ukraiński dziennikarz i politolog zajmujący się stosunkami węgiersko-ukraińskimi.

Węgrzy na Zakarpaciu mają swoje partie, odpowiedniki dwóch największych ugrupowań na węgierskiej scenie politycznej: socjaldemokratów i Fideszu Victora Orbana. Odpowiednikiem tej drugiej jest Związek Kulturalny Zakarpackich Węgrów (KMKSZ). Ten, do którego należy budynek ośrodka w Użhorodzie. Zmiana na stanowisku szefa KMKSZ w kwietniu 2014 roku potwierdziła, że miejscowym Węgrom nie podobają się hasła separatystyczne. Poprzedni przewodniczący partii, Miklós Kovács, który nawoływał publicznie do autonomii terytorialnej Zakarpacia, stracił stanowisko na rzecz ugodowego i spokojnego László Brenzovicsa. Jego ugrupowanie jest dziś koalicjantem najsilniejszej partii na Ukrainie – Bloku Petra Poroszenki, a sam Brenzovics deputowanym do Rady Najwyższej.

Wielu zakarpackim Węgrom żyje się lepiej niż Ukraińcom. Chociaż oficjalnie Ukraina nie pozwala na podwójne obywatelstwo, za posiadanie dwóch paszportów nie spotyka ich żadna kara. Cały region objęty jest przepisami o małym ruchu granicznym. Korzystają z tego ci, którzy pracują na Węgrzech, za kilkukrotnie większe pieniądze niż w Użhorodzie, ale mieszkają na Ukrainie. Później emerytury też mają węgierskie.

Zgodnie z ukraińską konstytucją, Węgrzy mogą liczyć na autonomię kulturową i językową. W Berehowe, 70 km od Użhorodu, gdzie Węgrów jest najwięcej, działa szkoła wyższa nauczająca w ich języku. W samym Użhorodzie na uniwersytecie są wydziały z językiem węgierskim jako wykładowym. W 2012 roku Rada Najwyższa Ukrainy uchwaliła ustawę, zgodnie z którą w regionach, w których mieszka więcej niż 10 proc. ludności mówiącej językami innymi niż ukraiński, języki te zostały uznane za urzędowe. Na nowych przepisach najbardziej skorzystała ludność mówiąca po rosyjsku, ale także Węgrzy. Węgierski stał się językiem regionalnym na Zakarpaciu. „Duża część mieszkańców obwodu granicznego nie zna państwowego języka” – mówi Tadeusz Iwański z Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie, specjalizujący się w tematyce Zakarpacia.

Jednak pół roku temu Ukraina przyjęła nową ustawę o oświacie. Tym razem chodziło o wzmocnienie języka ukraińskiego, kosztem regionalnych – przede wszystkim rosyjskiego. Węgrzy, którzy na poprzedniej ustawie zyskiwali, teraz stracili. Budapeszt zareagował bardzo ostro. Minister spraw zagranicznych Węgier, Péter Szijjártó, zapowiedział, że w odwecie zablokuje Kijów na drodze do integracji z Unią.

Pęknięcie

Poważna rysa w stosunkach między Węgrami a Ukraińcami na Zakarpaciu pojałasię się jednak wcześniej – w 2014 r.

Wybory na Węgrzech wygrywa wtedy Fidesz. Premier Victor Orban w parlamencie stwierdza, że Węgrzy z Zakarpacia powinni mieć możliwość podwójnego obywatelstwa, a także formowania własnego samorządu. Dużo mówi o autonomii. „Takie wymagania mamy wobec nowej Ukrainy, która właśnie powstała” – przekonuje.

Chodzi mu o Ukrainę po rewolucji na kijowskim Majdanie i odsunięciu od władzy Wiktora Janukowycza. O autonomii wspomina również wicepremier i szef MSZ Węgier. Moment, w którym upominają się o swoich obywateli jest problematyczny: dwa miesiące wcześniej Rosja zajęła Krym.

Słowa Orbana wywołują konsternację na Ukrainie. Ale nowe władze, zajęte wojną na wschodzie kraju, prawdopodobnie nie chcą eskalować innego konfliktu. Wydają tylko notę protestacyjną, która przechodzi bez echa. „Gdy jedno państwo nagle interesuje się regionem granicznym państwa sąsiedniego, a centrala tego kraju nie odpowiada, to dochodzi do napięcia. Powstaje podłoże do tarć i operacji służb” – uważa Tużański, dziennikarz z Użhorodu.

Wojna informacyjna

„W 2014 r. zaczęła się wojna informacyjna między Rosją a Ukrainą. Nagle największe rosyjskie media zaczęły interesować się Zakarpaciem. RIA Novosti czy TASS piszą o Berehowe, gdzie mieszka mniejszość węgierska. Gdzie Rosja a gdzie 24-tysięczne Berehowo?” – mówi Tużański.

„Od 2014 r. nie było miesiąca, żeby w prorosyjskich mediach na Ukrainie nie pojawiały się o nas negatywne materiały, w których oskarżało się Węgrów o separatyzm. To były zupełne kłamstwa” – żali się László Brenzovics, szef KMKSZ, z którym spotykamy się w nowej siedzibie partii (z ochroniarzem i kamerą przy wejściu).

Brenzovics, spieszy się na pociąg do Budapesztu, ale przed odjazdem na dworzec pokazuje nam broszurę. W niej – zestawienie wszystkich ataków i prowokacji pod adresem mniejszości węgierskiej od 2014 r. Tylko w 2017 r. naliczył ich 89: podpalane pomniki, oblewane farbą podobizny Sandora Patofiego (poety, uczestnika powstania węgierskiego), zrywanie węgierskich flag, rozrzucanie fałszywych ulotek i podawanie fake-newsów o przygotowaniach do zbrojnego wystąpienia Węgrów na Zakarpaciu.

Rosyjskie media wrzucają np. film z zebrania Węgrów gdzieś na Zakarpaciu, a do tego komentarz: „Węgrzy właśnie uchwalili autonomię”. Wielu Ukraińców daje się przekonać fałszywkom. Słowo autonomia źle się im kojarzy – oznacza powtórkę z Donbasu.

„Rosjanie używają „karty węgierskiej” w Zakarpaciu, rosyjskie strony internetowe działają Ukraińcom na nerwy groźbą secesji, podczas gdy Węgrzy w ogóle nie podejmują takich wysiłków. To nie miałoby sensu – zaledwie 12 proc. ludności Zakarpacia to Węgrzy. Ale technika jest stara jak świat: wykorzystać mniejszość do osłabienia innego kraju” – twierdzi były szef departamentu polityki obronnej w Budapeszcie, Attila Demkó.

Falanga to czy Rosja?

Elementem rozgrywki prowadzonej przez Rosjan, możę być, według ukraińskich służb, także podpalenie przez polskich falangowców węgierskiego ośrodka kultury w Użhorodzie.

Falanga to działająca nieformalnie, radykalnie prawicowa organizacja. Nawiązuje do tradycji przedwojennego, nacjonalistycznego i antysemickiego Obozu Narodowo-Radykalnego Falanga. Jej działaczy łączy niechęć do USA i NATO oraz podziw dla polityki Putina.

Sympatykiem i działaczem Falangi jest pochodzący z Bydgoszczy 25-letni Tomasz Sz., jeden z podpalaczy z Użhorodu. Jest on redaktorem strony internetowej Xportal.pl, wokół której koncentrują się zwolennicy i działacze Falangi. Pisze i tłumaczy dla Xportalu zagraniczne wywiady Aleksandra Dugina, politologa, który nawołuje do zabijania Ukraińców i stworzenia z Rosji ultraortodoksyjnego imperium. W 2017 roku Sz. był, jako przedstawiciel Xportalu na Międzynarodowym Festiwalu Studentów i Młodzieży w Soczi. Występuje też jako ekspert prokremlowskiego radia Sputnik, a na swoim profilu facebookowym publikuje zdjęcia i grafiki z nazistowskimi symbolami.

Drugi z podpalaczy, 28-letni Michał P., niegdyś związany był z prokremlowską partią Zmiana. Jej szef Mateusz P. (były doradca Andrzeja Leppera) siedzi w areszcie oskarżony o szpiegostwo na rzecz Rosji. Michał P. doradzał Zmianie w sprawach obronności, brał udział w antyukraińskich demonstracjach (m.in. 2 listopada 2014 r., razem z prorosyjskim „Komitetem Ukraińskim” pod ambasadą Ukrainy w Warszawie). Dużo czasu poświęcał proobronnemu Stowarzyszeniu Jednostka Strzelecka 2039. Pełni funkcję dowódcy jednego z plutonów SJS 2039 i członka komisji rewizyjnej stowarzyszenia.

Prawdopodobnie to w SJS 2039 Michał P. poznał Adriana M., 22-latka, który do 2016 również był członkiem tej organizacji (w randze szeregowego strzelca).

Falangiści z SJS 2039 organizują „antybanderowskie” patrole na granicy polsko-ukraińskiej. Jeżdżą do separatystycznej Donieckiej Republiki Ludowej na spotkania z jej przywódcami, na wiecach przed ambasadą USA palą flagi NATO i wykrzykują antysemickie hasła.

Na Xportalu można obejrzeć film z jedego z „antybanderowskich” patroli, z sierpnia 2015 roku. Film trafił też do rosyjskiej telewizji NTV. „Grupa wolontariuszy przeczesuje polskie lasy przy granicy z Ukrainą w poszukiwaniu bojowników Prawego Sektora” – tłumaczyła widzom rosyjska spikerka.

Strzelcy z SJS 2039 na „antybanderowskim” patrolu, na granicy polsko- ukraińskiej. Fot. Xportal

Jak pisaliśmy w OKO.press w 2016 roku, SJS 2039 podlega Związkowi Strzeleckiemu „Strzelec” z Rzeszowa. Oficjalnie patronuje mu polskie Ministerstwo Obrony Narodowej. W 2016 r. jednostka brała udział w Regionalnych Ćwiczeniach Obronnych nad Soliną, organizowanych w ramach natowskich manewrów o krytonimie Anakonda. Strzelcy z SJS 2039 uczestniczyli też w wielu imprezach okolicznościowych i defiladach z udziałem urzędników MON oraz samorządowców. We wrześniu 2016 r. Agencja Mienia Wojskowego użyczyła im nieruchomość wojskową przy ul. Rydla w Krakowie. A jednym z fundatorów sztandaru stowarzyszenia została państwowa Agencja Wywiadu.

W lutym 2018 roku, tuż po zatrzymaniu podpalaczy węgierskiego ośrodka kultury w Użhorodzie, zapytaliśmy Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, która ma czuwać nad bezpieczeństwem państwa, czy wiedziała o związkach Adriana M., Michała P. i innych działaczy Falangi ze stowarzyszeniem SJS 2039? Czy zrobiła coś by przeciąć współpracę pomiędzy SJS 2039 a resortem obrony? Rzecznik prasowy ministra koordynatora służb specjalnych, Stanisław Żaryn, odesłał nas jednak do resortu obrony.

Zapytaliśmy więc MON: jak to możliwe, że ministerstwo i jego instytucje współpracują z działaczami neofaszystowskiej i prokremlowskiej organizacji?. „Nie istnieje formalny dokument regulujący współpracę MON z SJS 2039 ani pisma ją inicjujące” – odpowiedziało niejasno biuro prasowe MON.

Zbigniew Mirosław z krakowskiego Strzelca twierdzi, że jesienią 2016 r., po pierwszych publikacjach na temat związków krakowskich Strzelców z Falangą, ABW wezwała na przesłuchanie uczestników prorosyjskich demonstracji. „Puścili ich wolno więc uznaliśmy, że są czyści” – mówi.

Marek Matuła, komendant Strzelca z Rzeszowa twierdzi, że przed zawarciem porozumienia z kolegami z Krakowa prosił „stosowną służbę o sprawdzenie (SJS 2039) pod kątem działalności w zgodzie z polskim porządkiem prawnym”. Służby miały odpowiedzieć, że „nie mają zastrzeżeń”.

Po zatrzymaniu podpalaczy przez ABW, krakowski Strzelec oficjalnie się od nich odciął. Michał P. został usunięty z jednostki.

Samowolna akcja?

Próbowaliśmy skontaktować się ze sprawcą podpalenia w Użhorodzie, Adrianem M., który pozostaje na wolności. „Przykro mi bardzo, ale już dość głupot na swój temat wyczytałem w internecie. Pozdrawiam” – odpowiedział krótko.

Bartosz Bekier, lider Falangi, którego nazwisko pojawiało się w ukraińskich publikacjach dotyczących podpalaczy, spotyka się z nami w lobby hotelu Polonia w centrum Warszawy.

Czym się zajmuje na co dzień? „Jestem wykładowcą na jednej z prywatnych uczelni” – odpowiada tajemniczo. Nie zdradzi jednak na jakiej. „Nie chcę, żeby mój obecny pracodawca miał kłopoty” – mówi. Wcześniej, jako doktorant, prowadził zajęcia z bezpieczeństwa i gier decyzyjnych na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Gdy został opisany w mediach jako rosyjski agent wpływu, uczelnia musiała się tłumaczyć z jego zatrudnienia.

Trudno też dowiedzieć się czegoś o działalności Falangi. Nie została ona formalnie zarejestrowana. „Sąd blokuje od wielu lat naszą rejestrację. Podejrzewam, że ze względów politycznych. Już sama nazwa, odwołująca się do przedwojennego Ruchu Narodowo-Radykalnego Falanga, może być problemem dla elit prawniczych” – mówi Bekier.

Skąd Falanga ma pieniądze na działalność? „Z tego samego źródła, które deklaruje OKO.press, czyli z wpłat czytelników” – uśmiecha się Bekier. „Organizujemy zbiórki na portalu crowdfundingowym, można też wpłacać bezpośrednio na konto”.

Na czyje konto trafiają pieniądze, skoro formalnie Falanga nie istnieje? „Na moje prywatne, przeznaczone na potrzeby Xportal.pl” – odpowiada Bekier.

Lider Falangi sporo podróżuje. Bywał w Syrii z działaczami prorosyjskiej partii Zmiana, spotykał się w Libanie z przedstawicielami Hezbollahu i z separatystami w Donieckiej Republice Ludowej. „Jeżdżę za własne pieniądze. To żadne Putin Travel, jak twierdzą wrogie media” – mówi. I przekonuje, że polskie służby działają nad wyraz sprawnie więc szybko by odkryły, gdyby do jego wyjazdów dokładał się „obcy podmiot”.

Bekier twierdzi, że przeprowadzona przez Adriana M., Tomasza Sz. i Michała P. akcja podpalenia ośrodka węgierskiego w Użhorodzie nie ma nic wspólnego z Falangą. „Być może sami przedsięwzięli coś takiego. Nie widzę żadnych potencjalnych zysków z takiej akcji dla Falangi” – mówi. Część informacji o podpaleniu, które pojawiły się w ukraińskich mediach, nazywa fake-newsami: „Pojawienie się mojego nazwiska w tekstach o podpaleniu i przypisywanie mi udziału w walkach w Doniecku albo dowodzenie legionem ochotników przeciwko państwu ukraińskiemu  pokazuje, że Ukraińcy z góry ustawili kontekst narracji”.

Czy po powrocie podpalaczy z Użhorodu, miał z nimi kontakt? „Tak, rozmawiałem z nimi. Do końca zaprzeczali, że byli sprawcami” – odpowiada Bekier. Michał P. przekonywał, że akcja była prowokacją Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Bekierowi podoba się to tłumaczenie: „Oprócz potencjalnych korzyści strony rosyjskiej, to właśnie Ukraina najbardziej skorzystała na tym podpaleniu. Być może Ukraińcom zależało, żeby po akcjach ukraińskich nacjonalistów wymierzonych w mniejszość węgierską, przenieść odpowiedzialność za nie na Polaków lub Rosjan?” – zastanawia się.

Gdy zatrzymano uczestników akcji w Użhorodzie, Falanga opublikowała na Xportalu komunikat, w którym apelowała by „wszystkie ugrupowania poczuwające się do związków z narodowym radykalizmem, nacjonalizmem czy innymi interpretacjami idei narodowej, przyłączyły się do (…) stanowiska w celu zainicjowania w Polsce debaty nad międzynarodowym statusem Zakarpacia”.

Autorzy Xportalu zachęcali też, by mniejszość węgierska sama zdecydowała, „częścią jakiego państwa powinna być ich mała ojczyzna”.

Ukryta tożsamość

Historia związana z podpaleniem ośrodka wegierskiego miała swój dalszy ciąg.

Po tym, jak falangiści próbowali nieudolnie podpalić siedzibę Stowarzyszenia Węgrów Zakarpackich, 27 lutego 2018 r. miał miejsce drugi, poważniejszy atak. Tym razem napastnicy użyli bomby własnej konstrukcji zrobionej z aluminium. Nikt nie ucierpiał, ale w wyniku eksplozji spłonęło wnętrze budynku, a wraz z nim dokumentacja KMKSZ. Sprawcami ataku okazali się dwaj Ukraińcy, kierowani przez mężczyznę z paszportem Naddniestrza – nieuznawanego para-państwa, kontrolowanego przez Rosję. „Informacja o wybuchu od razu pojawiła się w rosyjskich mediach, w tym w TASS [centralna agencja informacyjna Rosji — red.] jeszcze zanim zaczęły o tym mówić ukraińskie media” – mówi Jarosław Hałas z biura gubernatora Zakarpacia.

SBU zakwalifikowało czyn jako atak terrorystyczny. Dwóch Ukraińców trafiło do aresztu, trzeciemu z paszportem Naddniestrza udało się uciec.

Dlatego Brenzovics nadal nie śpi spokojnie. „Dwa dni przed naszym spotkaniem ukraińska policja aresztowała grupę ludzi z Mukaczewa, która przyjechała do Użhorodu samochodem po dach wypchanym materiałami wybuchowymi. Nie mieli dobrego alibi, po co im ten materiał w Użhorodzie. W pobliżu mojego domu stanęła policja” – opowiada.

Ukraińcy twierdzą, że nacjonaliści na Zakarpaciu nie mają tu za dużo do gadania. Ci, którzy biorą udział w tutejszych demonstracjach, to „importowani” nacjonaliści ze Lwowa i Iwano-Frankiwska. Dmytro Tużański zaznacza, że jest różnica między nacjonalistami z Prawego Sektora czy Swobody, a ekstremistami z Zakarpackiej Siczi, którzy są aktywni na Zakarpaciu. „To marginalne ugrupowanie, z wątłym kręgiem znajomych i kierownictwem. Wykonują zamówienia polityczne, ale nie tylko. Gdy ktoś ma problem biznesowy, też się może do nich zwrócić” – mówi Tużański.

O ukraińskich nacjonalistów pytamy Jarosława Hałasa. „Prawica na Zakarpaciu to wrogowie Rosji. Wielu z nich walczyło w Donbasie. Nie lubią Węgrów, ale starają się z nimi dogadywać. Nie szukają konfliktu” – przekonuje.

“Konflikt ukraińsko-węgierski jest sztuczny, wszyscy na Zakarpaciu to wiedzą. Prawda jest taka, że za 200 $ można tutaj zrobić każdą akcję propagandową. A potem sfilmować ją i wysłać do rosyjskich mediów” – przekonuje Tużański.

Ferenc Katrein pracował przez dekadę w węgierskim wywiadzie, do 2014 r. Po odejściu ze służby publicznie skrytykował podejście rządu Orbana do działalności wywiadu rosyjskiego na Węgrzech. Zdaniem Katreina ewentualny konflikt etniczny z udziałem Węgrów z Zakarpacia jest jednym z największych wyzwań, którym węgierskie służby muszą stawić czoła – i którym powinny zapobiec: „Napastnicy z Użhorodu byli obywatelami polskimi powiązanymi z prawicowymi, prokremlowskimi środowiskami. Uważam, że „polscy łącznicy” zostali wykorzystani do ukrycia tożsamości prawdziwych sprawców. Tych, którzy przygotowywali akcję i uniknęli konsekwencji” – mówi.

  • Przeczytaj jekie reperkusje międzynarodowe miały prowokacje na Zakarpaciu

    W kwietniu 2018 r. László Brenzovics (przypomnijmy: szef Związku Kulturalnego Zakarpackich Węgrów) odwiedza Waszyngton. Chce poruszyć kwestię antywęgierskich akcji na Ukrainie w rozmowach z amerykańskimi decydentami. Jego wyjazd częściowo organizuje ambasada Węgier, częściowo Węgiersko-Amerykańska Koalicja (HAC), węgierska grupa interesów wspierającą rząd Orbana, zasilana funduszami państwa węgierskiego. Brenzovics nie mówi po angielsku. W Waszyngtonie pomaga mu urzędnik z biura premiera Węgier, który pełni rolę tłumacza podczas niektórych spotkań – ustalił VSquare.

    Według oficjalnego sprawozdania opublikowanego na stronie internetowej HAC, Brenzovics nie przedstawia Amerykanom pełnego obrazu zamachów. Za antyukraińskie ataki obwinia wyłącznie Ukraińców – także za incydent w Użhorodzie.

    Nasze źródło, obecne w czasie przemówienia twierdzi, że Brenzovics nie zająknął się ani o polskich sprawcach, ani o ich rzekomych związkach z Kremlem. „Ukraińscy oficjele publikują wrogie oświadczenia, które piętnują mniejszość węgierską i inne grupy etniczne oraz ośmielają ekstremistycznych, ukraińskich nacjonalistów. Ich ataki na Węgrów – w tym akty wandalizmu i atak terrorystyczny na siedzibę węgierskiego ośrodka – nasiliły się w ostatnich latach” – mówił.

    Węgrzy postanawiają zagrać sprawą zamachów w Użhorodzie o większą stawkę. Wiedzą, że mogą zablokować Ukrainie wejście do NATO. I korzystają z okazji.

    Dwa tygodnie po wizycie Brenzovicsa, o stosunkach węgiersko-ukraińskich dyskutują ludzie z administracji Trumpa. 15 maja główny doradca ds. polityki zagranicznej Orbána, Jenő Megyesy, rozmawia z Johnem Boltonem, doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego prezydenta USA. Źródła Vsquare w Waszyngtonie twierdzą, że Boltona martwi zablokowanie przez Węgry wstąpienia Ukrainy do NATO. Stany Zjednoczone uważają, że konflikt na Zakarpaciu nie powinien być z tą sprawą łaczony, że w ogóle nie powinien być omawiany na szczeblu Sojuszu. Ale Węgrzy mają inne zdanie: ochrona mniejszości  narodowych to sprawa, którą określają zasady NATO.

    Tydzień później zastępca sekretarza stanu Wess Mitchell jest w Budapeszcie. Porusza kwestię skarg na Ukrainę i antywęgierskich akcji na Zakarpaciu. „Wess Mitchell próbuje wrócić do normalnych relacji amerykańsko-węgierskich” – uważa amerykańskie źródło Vsquare. „Zaproponował osobne spotkanie Trumpa z Orbánem w Brukseli podczas szczytu NATO, jeśli w zamian Węgry odblokują w wstąpienie Ukrainy do NATO” – przekonuje.

    Propozycja ląduje w koszu. Orban uważa, że sygnalizowałaby słabość nie tylko wobec Ukrainy, ale także innych sąsiadów, u których jest duża mniejszość węgierska i z którymi Budapeszt walczy o jej prawa.

    Gdy sekretarz stanu Mike Pompeo i węgierski minister spraw zagranicznych Péter Szijjártó spotykają się 30 maja w Waszyngtonie, dziennikarze liczą na wspólną konferencję prasową – to pierwsze dwustronne spotkanie na tym szczeblu od sześciu lat. Ale do konferencji nie dochodzi. Aby wywrzeć presję na Węgrów, Pompeo proponuje konferencję pod warunkiem, że Węgry zrewidują swoje stanowisko w sprawie Ukrainy i będzie je można wspólnie ogłosić. Tak się nie dzieje. „Nie cofniemy się i nie porzucimy tej sprawy, ani za możliwość zrobienia zdjęcia, ani za wspólną konferencję prasową, nie o to chodzi” – relacjonuje Vsquare węgierski dziennikarz współpracujący z MSZ. Kilka węgierskich źródeł na szczeblu rządowym, z którymi rozmawialiśmy twierdzi, że ukraińscy urzędnicy są niewiarygodni. Dlatego Budapeszt będzie nadal wywierać naciski na Kijów w sprawie Zakarpacia.

    Wśród demokratów i środowisk lewicowych, a także w części biurokracji Departamentu Stanu, wrogość Węgier wobec Ukrainy powoduje reakcję: oskarżenia o współpracę Budapesztu z Moskwą. W październiku 2017 r., omawiając działania Węgier przeciwko Ukrainie w ramach odwetu za ustawę o edukacji, urzędnik wysokiego szczebla w regionalnym biurze Departamentu Stanu otwarcie mówi węgierskim dyplomatom, że rząd Orbána wydaje się „odbijać echem punkty rosyjskiej agendy”.

    Senator Ben Cardin, komisarz Senatu i członek Komisji Helsińskiej USA, wygłasza w maju 2018 r. oświadczenie, w którym porusza kwestię „oportunistycznego podejścia Węgier do Ukrainy po inwazji Rosji w 2014 r., przy czym węgierska retoryka często powtarza retorykę Moskwy”. Demokrata twierdzi, że „podejście rządu węgierskiego sugeruje, że nie jest on zainteresowany dialogiem na temat mniejszości węgierskiej na Ukrainie, ale znalezieniem nowego politycznego wroga.  To, że jest to muzyka do uszu Władimira Putina, musi być przypadkową koincydencją”.

    Urzędnicy administracji Trumpa widzą jednak działania Węgier nieco inaczej. „Blokowanie przez Węgry współpracy Ukrainy z NATO jest korzystne dla Rosji, ale nie wierzę, że to jest główny powód” – mówi VSquare jeden z amerykańskich dyplomatów. „To taktyka nuklearna, która po latach kiepskich stosunków i ignorowania Węgier przez USA zaczyna być skuteczna.

    Stanowisko Orbána w sprawie Ukrainy nasze amerykańskie źródła opisują jako cyniczne i realistyczne, ale nie prokremlskie. Według części z nich premier Węgier uważa, że konieczny jest bufor pomiędzy Europą a Rosją” – tym buforem ma być Ukraina.

    Gdy pytamy jednego z wyższych rangą urzędników węgierskiego MSZ o ataki w Użhorodzie i ewentualne powiązania rosyjskie, ucina: Miały miejsce dwa ataki, z których jeden został dokonany przez Ukraińców. Czy kwestia ukraińska została poruszona podczas ostatniego majowego spotkania ministrów spraw zagranicznych Szijártó i Siergieja Ławrowa? „Nie wiem, czy o tym rozmawiali, ale Rosjanie z pewnością nie mają wpływu na stanowisko Węgier” – uważa nasze źródło.

    W kwietniu szef węgierskiego MSZ Szijjártó zdecydowanie odrzucił podobne oskarżenia podczas szczytu ministrów spraw zagranicznych NATO: „To kłamstwo, że Rosja zleciła Węgrom realizację polityki ukraińskiej. Odrzucamy to z całą surowością i jesteśmy obrażeni kampanią kłamstw, którą rozpoczęli ukraińscy politycy, zgodnie z którą polityka Węgier na Ukrainie jest w jakiś sposób określana przez Rosję” – stwierdził.


Tekst powstał we współpracy z dziennikarzami vsquare.org i Fundacji Reporterów: Anastasią Moroz, Szabolcsem Panyi i Patrykiem Szczepaniakiem.

W angielskiej wersji językowej znajdziecie go tutaj:

Western Ukraine burning. How Russia sets fire to the EU’s external border

Współzałożyciel Koła Naukowego Dziennikarstwa Śledczego Uniwersytetu Warszawskiego oraz studenckiego bloga dziennikarskiego Wariograf.org. W 2016 r. nominowany do nagrody Grand Press w kategorii „News”. Laureat konkursu reporterskiego „Widoki” w kategorii reportaż społeczny i polityczny. Współpracuje z Fundacją Reporterów.


Popularne:

Lubisz nas?

Powiedz o tym innym