Nie tylko Wenezuela. O interwencjach USA “w obronie demokracji”

3 stycznia 2026 USA dokonały niespodziewanej inwazji na Wenezuelę. Kraj ten, od lat już pod rządami autorytarnego przywódcy o powiązaniach z Chinami i Rosją – Nicolasa Maduro, od kilku miesięcy był regularnie atakowany przez administrację Trumpa. Ataki nasiliły się zwłaszcza po kontrowersyjnej decyzji Komitetu Noblowskiego. Pokojową Nagrodę Nobla przyznano w 2025 roku Marinie Corina Machado, neoliberalnej działaczce z Wenezueli, która do interwencji militarnej w swoim kraju prosiła publicznie nie tylko Trumpa, ale i… premiera Izraela, Benjamina Netanyahu.

Maduro został porwany, przewieziony do Waszyngtonu, gdzie obecnie jest przesłuchiwany.

Co jednak stanie się z Wenezuelą i jej mieszkańcami? We wczorajszym oświadczeniu Trumpa słowo “demokracja” nie padła jednak ani razu. Kilka razy za to padło słowo “ropa”.

Wielki Brat z Północy interweniuje

To nie pierwszy raz, kiedy “Wielki Brat” interweniuje w krajach Ameryki Łacińskiej. Tym razem mamy jednak do czynienia z możliwym początkiem pełnoskalowej inwazji. “Schwytaliśmy Maduro, będziemy rządzić Wenezuelą”, mówi publicznie Trump. Nie wiadomo więc nawet, czy władza rzeczywiście zostanie przekazana demokratycznej, prawicowej opozycji w kraju.

Do pierwszych interwencji dochodziło już w XIX wieku. Tylko w ostatniej dekadzie siły amerykańskie interweniowały m.in.

• w Chile,
• w Argentynie
• czy na Haiti (gdzie w 1891 roku stłumiły powstanie czarnoskórych pracowników, trzymanych praktycznie w niewolniczych warunkach, na wyspie Navassa).

Po zakończeniu II wojny światowej Ameryka Łacińska stała się jednym z głównych obszarów rywalizacji geopolitycznej w okresie zimnej wojny. Czyli wojny prowadzonej przez USA i ZSRR, w której ginęli głównie ludzie niepochodzący z tych krajów.

Jak USA powstrzymywały komunizm

Stany Zjednoczone, kierując się doktryną powstrzymywania komunizmu “za wszelką cenę” oraz ochroną własnych interesów politycznych i gospodarczych, wielokrotnie ingerowały w sprawy wewnętrzne państw regionu. Zarówno bezpośrednio militarnie, jak i poprzez działania wywiadowcze, wsparcie dla zamachów stanu czy lokalnych reżimów powiązanych z radykalną prawicą.

• W 1954 roku CIA wsparła obalenie demokratycznie wybranego rządu Jacobo Árbenza w Gwatemali, co zapoczątkowało dekady niestabilności i krwawej wojny domowej.
• W latach 1959-1961 USA próbowały powstrzymać rewolucję kubańską (wymierzoną w krwawą, faszyzującą dyktaturę gen. Batisty – popieranego jednak przez Stany Zjednoczone), kulminacją czego była nieudana inwazja w Zatoce Świń.
• Podobne działania miały miejsce w Brazylii (1964, kiedy obalono demokratycznie wybranego socjaldemokratę – João Goularta),
• w Chile (pucz generała Augusto Pinocheta w 1973 roku kiedy obalono demokratycznie wybranego lewicowca, Salvadora Allende)
• oraz w Argentynie (pucz faszyzującego generała, Jorge Vidala, w 1976 roku).
• Interwencje objęły również Republikę Dominikańską w 1965 roku (obalono wtedy demokratycznie wybranego prezydenta z lewicy, Juana Boscha, znanego w kraju też jako El Profesor), Ekwador i Boliwię w latach 60. (w Boliwii chodziło o obalenie demokratyzującego kraj Juana José Torresa, a w Ekwadorze – demokratycznie wybranego, ale niechętnego podporządkowania się dyrektywom USA Joségo María Velasco Ibarra), a także Urugwaj, gdzie wsparcie dla aparatu represji przyczyniło się do ustanowienia dyktatury wojskowej. Tu oficjalnym pretekstem była walka z lewicowym terroryzmem bojówek Tupamaros.

Lata 80.

• W latach 80. Stany Zjednoczone aktywnie angażowały się także w konflikty zbrojne w Salwadorze i Nikaragui, wspierając prawicowe rządy i bojówki w brutalnych wojnach domowych.
• Bezpośrednie interwencje militarne miały miejsce również na Grenadzie w 1983 roku (w związku z zamieszkami w kraju, ale oficjalnie – “w trosce o los 800 amerykańskich studentów przebywających na Grenadzie”).
• W Panamie w latach 1989-1990, gdzie celem było obalenie rządów uznanych za wrogie interesom USA – w obydwu wypadkach niedemokratycznych dyktatorów.

Za zgodą ONZ

• Do jednej z ostatnich interwencji doszło w pierwszej połowie lat 90. Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła 31 lipca 1994 roku rezolucję nr 940, po raz pierwszy w historii upoważniając użycie siły militarnej w celu przywrócenia demokracji w państwie członkowskim. Interwencja na Haiti rozpoczęła się 19 września 1994 roku. Bezpośrednia inwazja została powstrzymana po ultimatum dyplomatycznym, któremu przewodził były prezydent USA, Jimmy Carter. W jego wyniku dyktator, który obalił demokratycznie wybranego prezydenta kraju, Jean-Bertrand Aristide’a, zgodził się ustąpić bez walki.

Kontrowersyjna interwencja (w której brały udział także i polskie oddziały) nie zakończyła się jednak – długofalowo – sukcesem. Aristide został zmuszony do ustąpienia z urzędu w 2004 roku.

Doktryna Monroe": to jest nasze

Wydarzenia te mają jednak swoje korzenie w tzw. doktrynie Monroe – klasycznej dla amerykańskiej historii myśli politycznej, opierającej się na zasadach ograniczania interwencji na innych kontynentach niż dwie Ameryki (zakończyły ją na dobre dwie wojny światowe, w których na ziemiach europejskich walczyły także i jankeskie oddziały).

Doktryna ta została nie tak dawno ostatnio “przywrócona” przez reżim Trumpa, co komentatorzy nazywają “doktryną Donro’ego”. Ameryka Łacińska stała się jeszcze raz istotna dla Stanów Zjednoczonych – tym razem nie jest to obszar walk wpływów (w tym i walki o surowce naturalne, zwłaszcza o lit) z ZSRR, ale z Chinami.

Działania te były zawsze uzasadniane walką o demokrację i stabilność. Doprowadziły jednak do masowych naruszeń praw człowieka, destabilizacji regionu oraz długotrwałych konsekwencji społecznych i politycznych, które Ameryka Łacińska odczuwa do dziś.

• Po pierwsze, mamy do czynienia z “operacją specjalną” – nielegalnym, ale ostrzegawczym atakiem na reżim Maduro, a nie do pełnej inwazji.
• Po drugie, po raz pierwszy od dawna w Ameryce Łacińskiej interweniują oddziały amerykańskie – a nie, tak jak na przykład w wypadku puczu generała Pinocheta w Chile, lokalne oddziały skrajnej prawicy finansowane z kieszeni północnoamerykańskich podatników.

Oficjalnym celem amerykańskiej inwazji (także przy wsparciu m.in. sił polskich) było „rozbrojenie Iraku z broni masowego rażenia, zakończenie wspierania terroryzmu przez Saddama Husajna i uwolnienie narodu irackiego”.

Irak to nie jedyny przykład. Do podobnych “interwencji” mogą przyznać się też inne postkolonialne potęgi. Analogicznym działaniem wydaje się chociażby rosyjska inwazja na Afganistan, gdzie chodziło o wyeliminowanie demokratyzującego kraj Muhammada Dauda.

Czy silniejszy może teraz jeszcze więcej?

Nie oceniając jednak samej interwencji USA – jej obrońcy, jak Bartosz Wieliński czy Wojciech Maziarski w “Wyborczej”, mówią o “obronie demokracji” (w sensie demokracji liberalnej) czy likwidacji “przyczółka rosyjskich interesów”. Czyni to jednak niebezpieczny precedens w prawie międzynarodowym: jeśli USA może “bronić swoich interesów” poprzez nielegalną inwazję, to czemu nie mogą robić tego Chiny, Rosja czy Indie?

Jednak Ukraina, mimo że nie jest demokracją liberalną, posiada władzę wybraną według demokratycznych procedur, jest więc suwerennym krajem, którego obywateli reprezentuje m.in. Wołodymyr Zełenski. Po drugie, w Ukrainie widzimy pełnoskalową inwazję, gdzie siły rosyjskie dopuszczają się zbrodni także na ludności cywilnej.

Interwencje i zaginieni

W Ameryce Łacińskiej interwencje doprowadziły do tragedii nie tylko na poziomie politycznym (kompletna erozja instytucji demokratycznych) czy gospodarczym (skrajnie wolnorynkowe reformy doprowadziły do kryzysów społecznych, czego przykładem jest współczesne Chile).

Symbolem amerykańskich interwencji pozostają jednak tzw. detenidos desaparecidos (krócej znani, także w literaturze jako desaparecidos, co znaczy tyle, co “zaginieni”) – ludzie aresztowani przez dyktatury, których ciał nie udało się często znaleźć aż do teraz.

Chodzi tutaj także o indywidualne tragedie. Dla osób zmęczonych siedzeniem przed ekranem – opisują je dobrze książkowe reportaże Artura Domosławskiego czy Ryszarda Kapuścińskiego. Z powieści zaś – Długi płatek morza Isabel Allende czy niedawno wydany w końcu po polsku Pan Prezydent laureata Literackiej Nagrody Nobla, Miguela Ángela Asturiasa.

Warto też zwrócić uwagę na dwie produkcje, dostępne na bynajmniej nie “antyamerykańskim” Netflixie:

• dokument o zamordowanym przez ludzi Pinocheta bardzie, Victorze Jarrze – Masakra na stadionie
• czy dostępny w niektórych wersjach językowych Noc na dwanaście lat, opowiadający historię represji w czasach faszystowskiej dyktatury w Urugwaju.

Maduro jest zbrodniarzem, ale czy inwazja jest przez to legalna?

I oczywiście: trzeba podkreślać, że Nicolas Maduro jest autorytarnym zbrodniarzem, nieuznającym także legalnych wyników wyborów.

Nieoczekiwana inwazja jest jednak naruszeniem norm prawa międzynarodowego. Obcy kraj nie może dokonać interwencji w innym, suwerennym kraju w celu obrony jego porządku wewnętrznego. To tworzy niebezpieczny precedens.

Żeby zrozumieć kontekst, cofnijmy się o kilka dekad (mając z tyłu głowy, że to kraj bogaty w ropę naftową). Po zwycięstwie w wyborach prezydenckich w 1998 roku Hugo Chávez zapoczątkował w Wenezueli proces głębokich reform politycznych, społecznych i gospodarczych, znany jako rewolucja boliwariańska. Maduro jest jej wykolejonym kontynuatorem.

Już w 1999 roku, w drodze referendum, przyjęto nową konstytucję. Zmieniła ona nazwę państwa na Boliwariańską Republikę Wenezueli, wzmocniła rolę prezydenta oraz wprowadziła nowe mechanizmy demokracji bezpośredniej, w tym możliwość odwołania głowy państwa w referendum.

Obejmowały one powszechny dostęp do podstawowej opieki zdrowotnej, walkę z analfabetyzmem, rozwój szkolnictwa oraz subsydiowaną żywność. W okresie jego rządów znacząco podniesiono płacę minimalną, a według danych ONZ odsetek ludności żyjącej w ubóstwie uległ wyraźnemu zmniejszeniu.

Rządy Cháveza opierały się na zwiększonej kontroli państwa nad strategicznymi sektorami gospodarki, zwłaszcza nad przemysłem naftowym. Dochody z eksportu ropy zostały przeznaczone na szeroko zakrojone programy społeczne, tzw. Misiones, obejmujące m.in. bezpłatną opiekę zdrowotną, walkę z analfabetyzmem, rozwój edukacji oraz subsydiowanie żywności. W okresie jego rządów znacząco podniesiono płacę minimalną, a według danych ONZ spadł odsetek ludności żyjącej w ubóstwie.

Chávez wspierał także rozwój lokalnych struktur partycypacyjnych, takich jak rady dzielnicowe i media wspólnotowe, jednocześnie centralizując władzę wykonawczą. W 2009 roku, po referendum konstytucyjnym, zniesiono limit kadencji prezydenckich, co umożliwiło mu kolejne starty w wyborach.

A jednak tłumy witają armię Trumpa

Mimo to, na ulicach stolicy kraju, Caracas, amerykańską interwencję powitały tłumy ludzi. Centralistyczne reformy Cháveza wykorzystał jego następca, Nicolas Maduro. Wprowadził w kraju zamordyzm i rządy praktycznie totalitarne (prześladowani są niezależni dziennikarze, mają miejsce egzekucje pozasądowe czy aresztowania bez podstawy prawnej). W kraju, o czym pisze od lat Amnesty International, panuje skrajna bieda, daje się we znaki brak dostępu do żywności, wody, opieki zdrowotnej i energii elektrycznej. Pod koniec 2024 roku ponad 7,8 miliona Wenezuelczyków opuściło kraj.

Co więcej – a co istotne z perspektywy naszego regionu – Maduro utrzymywał też bliskie kontakty z putinowską Rosją, którą traktował jako sprzymierzeńca i “gwaranta” obrony przed trumpowskim reżimem.

Co dalej zrobi Trump? Jedno, co jest pewne, to że to nie koniec jego “interwencji w obronie demokracji”. Nie jest to zresztą jedyna interwencja w regionie, którą mogliśmy zaobserwować w ostatnich miesiącach. W grudniowych wyborach w Hondurasie, gdzie wygrał prowaszyngtoński kandydat Nasra Asfura, także prawdopodobnie doszło do ingerencji ze strony USA. Sprawa nie została jednak dotychczas rozstrzygnięta.

Tym samym administracja Republikanów kontynuuje jankeską tradycję interwencji u swoich południowych sąsiadów. Wenezuela to kolejny przykład, po mniej sławnych interwencjach w Chile czy w Argentynie.