Po blisko dekadzie Baobab z Placu Litewskiego w Lublinie zostanie zatopiony w betonie

Tekst został pierwotnie opublikowany na portalu Jawny Lublin.

„Kochamy groby i cmentarze, a ciało umarłe potrzebuje godnego pochówku. MB XII 2017” – pisze światowej sławy artysta na odręcznym rysunku betonowego prostopadłościanu. Obok monumentalnej betonowej bryły rysuje człowieka. Postać jest sporo niższa od obelisku.

„W środku złożone pozostałości drzewa Baobabu” – notuje dalej artysta. – „Ściana prostopadłościanu ogrzana do temperatury 37 stp. C na wysokości od 30 cm do 200 cm.” „Widoczny ślad drewnianego szalunku”.

Na drugiej kartce rysuje rzuty projektowanego obiektu i podaje dokładne wymiary. Jego dzieło ma mieć 7,5 m wysokości i 2,5 na 2,5 m w podstawie. Grubość ścianki, w której zostaną zatopione przewody grzejne, to 25 cm. Pokrywa ma być dwa razy grubsza. Będzie mieć aż 50 cm i uchwyt, który według zamysłu artysty uchwyci dźwig.

Było drzewo, nie ma drzewa. Ale będzie pomnik

Rok wcześniej (grudzień 2016) z Baobabu odpada duży konar. Trafia w blaszane ogrodzenie, którym otoczono drzewo na czas wymiany bruku na Placu Litewskim, ale urzędnicy wolą dmuchać na zimne. Sprawa nie jest prosta, bo Baobab nie jest zwykłym drzewem. Jego wiek jest szacowany na 130-160 lat, więc był świadkiem wielu historycznych wydarzeń, a dla pokoleń Lublinian ma wartość sentymentalną. Przez lata był miejscem spotkań, randek, najbardziej charakterystycznym punktem (obok Bramy Krakowskiej) w centrum Lublina. Dlatego zbadanie stanu topoli czarnej miasto zleca trzem niezależnym dendrologom. Żaden nie pozostawia złudzeń – ze względów bezpieczeństwa drzewo musi być wycięte.

To dzieje się kilka miesięcy później, bo z racji zielonej tabliczki na pniu (pomnik przyrody) formalności jest sporo. Wycinkę na żywo relacjonują dziennikarze lokalnych redakcji, wspominają o niej serwisy ogólnopolskich telewizji, a pilarzom towarzyszą pracownicy Ogrodu Botanicznego, którzy z pobranych zaszczepek będą próbowali wyhodować potomstwo słynnej topoli. Pod specjalnie utworzonym adresem mailowym urzędnicy czekają na „wspomnienia związane z drzewem, jego archiwalne zdjęcia oraz sugestie, co powinno znaleźć się w jego miejscu”. Takich maili przychodzi około setki. Potem wspomnienia będzie zbierać też Galeria Labirynt, bo właśnie tutaj trafia pień Baobabu – „w celu wykorzystania w działaniu artystycznym”. A na pl. Litewskim konserwator zaleca zasadzenie dużej sadzonki topoli czarnej.

Już kilka tygodni po wycince miasto ujawnia nazwisko artysty, który podejmie się upamiętnienia lubelskiego Baobabu. Przyjeżdża z tej okazji do Lublina, na konferencji prasowej przed Galerią Labirynt pozuje do zdjęć z prezydentem Lublina Krzysztofem Żukiem.

– Mirosław Bałka to artysta znany, wielokrotnie brał udział w biennale w Wenecji, miał wystawę w Hali Turbin w Tate Modern w Londynie jako jedyny polski artysta – przedstawia twórcę ówczesny dyrektor Galerii Labirynt Waldemar Tatarczuk. – Wydawał mi się najlepszym kandydatem. Istotny był charakter jego prac, które bardzo często odwołują się do pamięci, do historii, a to drzewo jest ważne dla Lublinian i ma odniesienia do historii.

– To drzewo jest mi w pewien sposób znajome i bliskie, gdyż w czasie wielokrotnych wizyt w Lublinie często koło niego przechodziłem – mówi Mirosław Bałka. – Wyzwanie jest to duże, gdyż Baobab jest bardzo historycznym drzewem, z końca XIX wieku. Drzewem, które pełniło funkcję symboliczną. Dlatego moim zadaniem jest wyprowadzenie znaku, symbolu, który będzie miał istotny wymiar w pejzażu miejskim.

Konkrety padają trzy: praca ma być gotowa jesienią, a rzeźba ma mieć 2,5 m wysokości i stanąć na zielonym terenie przed Galerią Labirynt. – W procesie twórczym ważny jest sam proces. Forma pojawi się w ostatniej chwili – stwierdza artysta.

W rozmowie z Sylwią Hejno pt. „Artysta i baobab. Dwadzieścia jeden metrów wspomnień Mirosław Bałka” zdradza, że pomysł na instalację ma jednak inny. – Iskrą było hasło 700-lecia. Pomyślałem, że skoro wszyscy mówią siedemset, to ja powiem trzy razy siedemset, a konkretnie siedemset centymetrów razy trzy, czyli 21 metrów. To długość kolumny, którą chciałbym zaproponować – mówi dziennikarce Bałka. I dalej tłumaczy: – Chciałem, aby baobab posłużył głównie jako element symboliczny i założycielski. Taka wysoka kolumna pnąca w górę mogłaby zostać wypełniona pamięcią: wspomnieniami czy osobistymi przedmiotami, które są dla ludzi ważne i które chcieliby zdeponować. Byłaby to swoista kapsuła czasu z nierdzewnej blachy, widoczna, ale zarazem niewidoczna, zamknięta z góry. Widziałbym ją na skwerze przed Labiryntem, tam, gdzie obecnie leży pozostałość po drzewie, taki pion by tam pasował. (…) Skala 21 metrów jest monumentalna, latarnie mają około siedmiu, ale też chodzi o to, by ruszyć w stronę słońca. Proszę sobie wyobrazić ten cień, który się przemieszcza po placu i jest zegarem słonecznym… Ale także coś nieuchwytnego, co jest całkowicie poza naszym zasięgiem, podobnie zresztą jak czas, jak perspektywa 700 lat. Chyba tylko baobaby afrykańskie tyle żyją. Ale też z drugiej praca by miała metr średnicy, czyli dokładnie tyle, żeby dwie osoby mogły się wziąć za ręce.

Ostatecznie Bałka projektuje prostopadłościan 2,5 m x 2,5 m i wysokości 7,5 m. Nie z nierdzewnej blachy, a z betonu. Do wysokości dwóch metrów ściany mają być podgrzewane do temp. 37 stopni.

Przedsiębiorstwo usługowo-handlowe „ABAKUS” z Motycza, które od Galerii Labirynt dostaje zlecenie na „projekt architektoniczno-budowlany budowa rzeźby Drzewo pamięci”, dołącza opinię geotechniczną. Wykonano otwór badawczy na głębokości 5,5 m i nie stwierdzono obecności wody. To ważne, bo kubatura betonowego obelisku to 50,6 m.sześć., a jednostkowy nacisk na grunt to 1,5 kg na centymetr kwadratowy. Jak czytamy w projekcie, dno „betonowej skrzyni o grubości ścianki 20 cm” ma się znajdować 60 cm poniżej poziomu terenu, a fundament (z betonu B25) pod pomnik ma mieć wymiary 310x310x40 cm. Projektant rysuje też skąd ma być doprowadzony prąd, bo zgodnie z wolą artysty, planowane jest „zabetonowanie kabli grzejnych”.

Projekt techniczny jest gotowy na początku 2019. Wtedy też miasto wydaje decyzję o warunkach zabudowy dla obiektu – ma stanąć dokładnie pośrodku zielonego terenu przed budynkiem Galerii Labirynt przy ul. Popiełuszki 5.

150 tys. za „projekt artystyczny i techniczny”

Mijają lata i nie dzieje się nic. Jesienią 2022 roku „wyjaśnienia historii związanej z Baobabem” chce miejski radny Stanisław Brzozowski. Ówczesna zastępczyni prezydenta Beata Stepaniuk-Kuśmierzak uspokaja, by się nie martwił próchniejącym pniem na trawniku przed galerią. Tłumaczy, że planowana instalacja artystyczna „to rodzaj kapsuły czasu wypełnionej wspomnieniami mieszkańców i mieszkanek o baobabie”. Pieniędzy na jego realizację w kasie miasta jednak nie ma. Jej koszt dyrektor Galerii Labirynt szacuje wówczas na ok. 100 tys. zł, a dziennikarzom pokazuje rysunek „Drzewa pamięci” wykonany ręką światowej sławy artysty. W odpowiedzi na interpelację radnego pada też kwota dotychczas poniesionych kosztów – 50 tys. zł. Ale tak naprawdę gaża znanego artysty jest sporo wyższa.

Za „projekt artystyczny oraz projekt techniczny” „wraz z przeniesieniem autorskich praw majątkowych” miasto Lublin płaci Mirosławowi Bałce 150 tys. zł. – Kwota została pokryta z dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w wysokości 100 tys. zł oraz 50 tys. zł z dotacji celowej z budżetu Miasta Lublin – informuje Anna Czerwonka z biura prasowego w Kancelarii Prezydenta Miasta Lublin. I zapewnia, że Lublin pomysłu budowy pomnika Baobabu nigdy nie zarzucił. – Miasto nie zrezygnowało z wykonania rzeźby i poszukiwało możliwości zabezpieczenia środków na ten cel. Taka możliwość pojawiła się w tym roku.

To gdzie jest ten Bałka?

Deszczowa sobota, 10 października 2026 r. Dla zainteresowanych sztuką współczesną to dzień obfity w wydarzenia. Wieczorem pierwszy wernisaż w Utopii, czyli dawnej Galerii Białej w Centrum Kultury. A kilka godzin wcześniej spacer kuratorski XVIII edycji Festiwalu Sztuki w Przestrzeni Publicznej Open City. Nieoczywiste artystyczne instalacje stworzone z myślą o konkretnym miejscu w przestrzeni miejskiej zwykle zostają w mieście na miesiąc. Choć bywa, że na zawsze (murale, mozaiki, pomniki).

Odpowiedzialny w tym roku za dobór artystów Cezary Hunkiewicz chciał nawiązać do Lubelskich Spotkań Plastycznych z 1976 roku. Tegoroczną edycję festiwalu tytułuje „Rewers”. – Rewers jest zaproszeniem, by spojrzeć na miasto od strony tego, czego na co dzień nie widzimy – czytają w folderze uczestnicy wydarzenia. Jednym z punktów programu jest „Drzewo pamięci” Mirosława Bałki. Do miejsca ekspozycji – Parku Ludowego – publiczność jedzie autobusem. Zgodnie z tradycją autorzy instalacji są obecni na wernisażu i sami opowiadają o swoich pracach. Tutaj jednak artysty nie ma. Nie ma też samego dzieła.

– To gdzie jest ten Bałka? – pyta zaczepnie Hunkiewicz. – To bardzo ważne pytanie, które nie tylko zadajemy sobie my i pan Mirosław Bałka, ale przede wszystkim miasto Lublin. Wciąż szukamy miejsca dla Drzewa Pamięci, monumentalnej realizacji upamiętniającej legendarne drzewo. A kto będzie decydował o mieście jak nie mieszkańcy? – stwierdza, zachęcając uczestników spaceru do wskazania swoich własnych propozycji. Większego zainteresowania tą zabawą jednak nie ma. A kurator dodaje: – Osobiście uważam, że monumentalna forma upamiętnienia, którą zaproponował Mirosław Bałka, pasuje do tej przestrzeni. To też symboliczne przeniesienie prochów drzewa w miejsce, które odżyło, bo ten park po remoncie bardzo odżył. A jeśli jest możliwość zrobienia czegoś konkretnego, to zróbmy tak, by było widoczne lub nie róbmy wcale.

Jeszcze w tym roku

– Chcielibyśmy, by udało się do końca roku. Ale jest to zależne od zgód i pozwoleń – mówi Piotr Franaszek, dyrektor Ośrodka Międzykulturowych Inicjatyw Twórczych „Rozdroża” pytany o datę odsłonięcia „Drzewa Pamięci”. Precyzuje, że chodzi o ustalenia z trzema wydziałami lubelskiego Ratusza, w tym o uzyskanie pozwolenia na budowę w tym konkretnym miejscu.

Dyr. Franaszek i Miejski Konserwator Zabytków Hubert Mącik zdradzają, że rozważanych było kilka różnych lokalizacji. Jak Plac Litewski, czy Plac Kaczyńskiego obok Centrum Kultury.

– Ale wszędzie tam jest zbyt gęsto na tak duży obiekt – mówi dyr. Franaszek. – W Parku Ludowym, konkretnie na Alei Europejskiej Stolicy Młodzieży, ta instalacja wpisałaby się w kontekst miejsca. Takie symboliczne spotkanie – z jednej strony historia, z drugiej młodość, przyszłość. Ale może znajdzie się inne miejsce, gdzie będzie można godnie wyeksponować pracę wybitnego artysty, wpisując się w sieć jego realizacji na całym świecie.

Szacowane koszty? Na projekt architektoniczny i jego wykonanie miejska instytucja kultury ma zarezerwowane 200 tys. zł. – Ale na pewno będzie to kosztować mniej – ocenia dyrektor instytucji, której miasto zleciło doprowadzenie sprawy pomnika do finału.

Ratusz nie odpowiada wprost na pytanie, kto personalnie stoi za pomysłem, by dziś ten projekt zrealizować,

– Miasto nie zrezygnowało z wykonania rzeźby i poszukiwało możliwości zabezpieczenia środków na ten cel. Taka możliwość pojawiła się w tym roku, w związku z tym we współpracy z miejskimi instytucjami kultury rozpoczęliśmy przygotowania do realizacji dzieła, obejmujące m.in. zapewnienie odpowiednich warunków organizacyjnych, w tym lokalizacji. Rozpoczęcie prac nad rzeźbą planujemy jeszcze w tym roku – informuje Biuro Prasowe w Kancelarii Prezydenta Miasta Lublin.

Nowy Baobab już jest

Gdy pień słynnej topoli z pl. Litewskiego od pięciu lat rozkłada się na trawniku przy ul. Popiełuszki 5, w mieście powstaje nowa instytucja. W 2022 roku do budynku przy Krakowskim Przedmieściu 39, z którego dziewięć lat wcześniej wyprowadził się bank, wprowadza się Homo Faber i szereg innych organizacji działających w ramach Lubelskiego Społecznego Komitetu Pomocy Ukrainie.

To czas, gdy społeczność ukraińskich uchodźców w Lublinie stanowi już 17 proc. populacji miasta. Obok kilkudziesięciu tysięcy Ukraińców, w mieście mieszka i uczy się też kilka tysięcy osób innych narodowości. Powstaje dla nich „bezpieczna przystań”, ale też miejsce budowania więzi między starymi a nowymi mieszkańcami. Jest bawialnia dla dzieci, miejsce na warsztaty i lekcje polskiego, są pokoje do rozmów z psychologiem. W założeniu w nowym miejscu ze wsparcia skorzysta 10 tys. cudzoziemek i cudzoziemców rocznie, a co najmniej tysiąc znajdzie zatrudnienie w swoim zawodzie. Chodzi też o to, by wypracowane rozwiązania weszły na trwałe w system zarządzania miastem. – Ostatni rok bardzo dokładnie nam pokazał, jak ważne jest, byśmy mieli taką przestrzeń w Lublinie już na zawsze, szczególnie myśląc o procesach migracyjnych, które trwają i które nas czekają – tłumaczy podczas oficjalnego otwarcia Anna Dąbrowska, prezeska Homo Faber.

To miejsce przyjmuje nazwę Baobab.

– W połowie 2022 roku postanowiliśmy wskrzesić pamięć topoli z Placu Litewskiego nie prostym nasadzeniem, ale tworząc – zaledwie 150 metrów dalej – bezpieczne miejsce spotkań, pracy, nauki dla wszystkich osób, które są w Lublinie nowe, które chcą się poznawać, integrować. Stąd też nazwa „Baobab – miejsce, spotkania, sąsiedztwo”. Według legend baobab nie chciał być po prostu drzewem, chciał wędrować po świecie… tak jak wiele osób mieszkających obecnie w Lublinie – tłumaczą twórcy Baobabu przy Krakowskim Przedmieściu 39.

Na zielonym terenie przed Galerią Labirynt -gdzie światowej sławy artysta chciał postawić najpierw 2,5-metrową, potem 21-metrową, a ostatecznie 7,5 metrową betonową kolumnę – posadzono drzewo. Sadzonka klonu ma się tu świetnie.