Prace domowe. Poważne wątpliwości nawet w kancelarii premiera. Weź udział w obywatelskiej sondzie!

Centrum Edukacji Obywatelskiej Fundacja Szkoła z Klasą Fundację Civis Polonus Przestrzeń dla Edukacji kampania Wolna Szkoła sieć organizacji społecznych SOS dla Edukacji

Par. 12. Ocenianie bieżące z zajęć edukacyjnych ma na celu monitorowanie pracy ucznia oraz przekazywanie uczniowi informacji o jego osiągnięciach edukacyjnych pomagających w uczeniu się, poprzez wskazanie, co uczeń robi dobrze, co i jak wymaga poprawy oraz jak powinien dalej się uczyć'.

Zmiany w tym zakresie wynikają z potrzeby uregulowania kwestii prac domowych zadawanych uczniom szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży. Proponowane zmiany dotyczące – co należy podkreślić – wybranych rodzajów prac domowych (prace pisemne i praktyczne), w odniesieniu do szkoły podstawowej, mają związek z obserwowaną od wielu lat praktyką zadawania uczniom nadmiernej ilości zadań do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych.

Sygnały i argumenty krytykujące tę praktykę, szczególnie w odniesieniu do edukacji młodszych dzieci, pojawiały się nie tylko w dyskusji publicznej, ale mają także wyraźne odzwierciedlenie i potwierdzenie w korespondencji rodziców i uczniów kierowanej do Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Potwierdzenie takiego stanu rzeczy można również odnaleźć w danych pochodzących z projektu PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) – Międzynarodowego Badania Postępów Biegłości w Czytaniu dotyczącego uczniów IV klasy szkoły podstawowej, przeprowadzanego w 2021 roku. Większość rodziców, których dzieci brały udział w tym badaniu, wyraziła przekonanie, że prac domowych zadaje się zbyt dużo. Z analizy porównawczej rezultatów badania PIRLS w 2016 roku i 2021 roku wynika ponadto, że problem ten zaczęli dostrzegać również nauczyciele – odnotowano bowiem, że wolumen prac domowych zadawanych czwartoklasistom zaczął spadać.

Dodatkowo należy podkreślić, że efektywność prac domowych zależy od ich jakości, a nie ilości. Nadmierna ilość prac domowych może prowadzić do zmęczenia uczniów, zmniejszenia zainteresowania nauką, a nawet zwiększenia nierówności edukacyjnych z uwagi na zróżnicowane zasoby dostępne w domu i wsparcie uczniów przez rodziców.

W przypadku najmłodszych uczniów klas I-III szkoły podstawowej pisemne i praktyczne prace, z których jest ustalana ocena, powinny być wykonywane w czasie obecności ucznia w szkole i pod nadzorem nauczyciela. Na tym etapie edukacyjnym nauczyciel, gospodarując racjonalnie i zgodnie z zasadami techniki pracy umysłowej czasem zajęć, jest w stanie organizować pracę ucznia z pełnym poszanowaniem jego prawa do odpoczynku poza szkołą.

W przypadku klas I-III szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży, ze względu na specyfikę kształcenia zintegrowanego, proponuje się zatem całkowitą rezygnację z możliwości zadawania przez nauczyciela pisemnych i praktycznych prac domowych.

Natomiast w klasach IV-VIII szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży będzie możliwość zadawania uczniom prac domowych w postaci prac pisemnych i praktycznych, ale – z powodów wskazanych wyżej – wykonanie tych prac nie będzie obowiązkowe dla ucznia i nauczyciel nie będzie ustalał oceny z tych prac. W przypadku gdy uczeń wykona zadaną pracę domową nauczyciel będzie ją sprawdzał oraz – zgodnie z funkcją oceniania bieżącego – przekazywał uczniowi informację zwrotną na temat tej pracy (co uczeń zrobił dobrze, co i jak wymaga poprawy oraz jak powinien dalej się uczyć).

Należy przy tym podkreślić, że proponowana zmiana nie oznacza zniesienia obowiązku uczenia się w domu, tj. nauki czytania w przypadku najmłodszych uczniów, czytania lektur, przyswojenia określonych treści, słówek itp. Zmiana ta ma na celu jedynie ograniczenie zadawania pisemnych i praktycznych prac domowych. Miejscem, w którym uczniowie, zwłaszcza młodsi, powinni zdobywać wiedzę i umiejętności jest przede wszystkim szkoła.

Jednocześnie należy wspomnieć, że obecnie w Ministerstwie Edukacji Narodowej są prowadzone prace nad ograniczeniem zakresu podstawy programowej kształcenia ogólnego tak, aby ułatwić nauczycielom realizację całego materiału przeznaczonego dla danego etapu edukacyjnego.

Proponowane zmiany obejmują uczniów szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży. U dzieci uczęszczających do szkoły podstawowej (w wieku od 7 do 15 lat) następuje bardzo intensywny rozwój fizyczny i psychiczny. Konieczne jest więc zapewnienie tej grupie uczniów, odpowiedniego do wieku, czasu na odpoczynek, zabawę czy rozwijanie zainteresowań. Natomiast w przypadku uczniów szkół ponadpodstawowych i szkół podstawowych dla dorosłych nie przewiduje się zmian w zakresie prac domowych, w tym również w zasadach ich oceniania. Uczniowie i słuchacze tych szkół potrafią już racjonalnie organizować własną naukę i planować rozwój indywidualny. W przypadku ww. szkół należy zatem pozostawić nauczycielom możliwość zadawania i oceniania prac domowych, jako jednego ze sposobów sprawdzania posiadanych przez ucznia wiadomości i umiejętności.

Szanowna Pani Minister,

uprzejmie informuję, że zapoznałem się z treścią projektu rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych. Chciałbym w związku z tym przekazać swoje uwagi oraz poinformować Panią Minister o dotychczasowych działaniach Rzecznika Praw Obywatelskich związanych z tą kwestią.

Przepisy rozporządzenia przewidują m.in. wprowadzenie rozwiązań polegających na: 1) niezadawaniu przez nauczycieli uczących w klasach I-III szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży pisemnych i praktycznych prac domowych do wykonania przez ucznia w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych; 2) braku obowiązku wykonania przez uczniów klas IV-VIII szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży pisemnych i praktycznych prac domowych zadawanych przez nauczyciela do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych oraz nieocenianiu wykonania albo niewykonania tej pracy domowej przez ucznia.

Jak wskazano w uzasadnieniu, wejście w życie zmian dotyczących prac domowych po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia ma być podyktowane pilną potrzebą odpowiedzi na powszechne oczekiwanie środowiska szkolnego. Pragnę jednak zauważyć, że wedle mojej wiedzy, opartej na publicznie dostępnych informacjach, głosy zabierane w debacie publicznej nie potwierdzają twierdzenia o powszechności takich żądań.

Ponadto nie wyjaśniono, jakie przyczyny uzasadniają wprowadzenie proponowanych zmian już w trakcie trwającego roku szkolnego. Tworzenie propozycji reform oświaty powinno dokonywać się z udziałem ekspertów, m.in. z dziedziny dydaktyki. Zasadne byłoby również przeprowadzenie szerokich konsultacji społecznych.

Wyniki ankiety przeprowadzonej dla Dziennika Gazety Prawnej pokazują, że większość nauczycieli popiera jedynie ograniczenie prac domowych (68,5 proc.), podczas gdy za całkowitą ich likwidacją opowiedziało się tylko ok. 8 proc. Warto zauważyć, że ankietowani nauczyciele chcieliby, aby w pierwszej kolejności zmieniły się podstawy programowe, a dopiero potem nastąpiła redukcja zadań do wykonania w czasie wolnym.

W uzasadnieniu projektu rozporządzenia wskazano, że efektywność prac domowych zależy od ich jakości, a nie ilości. Przepisy o randze ustawowej wskazują jednak, że ocena, czy zadanie domowe spełni swoją funkcję, powinna należeć do nauczyciela. Zgodnie bowiem z art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta nauczyciela (Dz. U. z 2023 r. poz. 984 ze zm.) nauczyciel w realizacji programu nauczania ma prawo do swobody stosowania takich metod nauczania i wychowania, jakie uważa za najwłaściwsze spośród uznanych przez współczesne nauki pedagogiczne, oraz do wyboru spośród zatwierdzonych do użytku szkolnego podręczników i innych pomocy naukowych.

W oparciu o art. 99 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2023 r. poz. 900 ze zm.) szkoła ma prawo nakładać obowiązki na ucznia poprzez określenie ich w swoim statucie. Całkowity zakaz prac domowych (nawet jeśli dotyczyłby jedynie klas I–III szkoły podstawowej) oraz odstąpienie od ich oceniania mogą być zatem postrzegane jako niezgodne z deklaracjami o potrzebie wzmocnienia pozycji nauczycieli oraz autonomii szkół. Z uwagi zaś na uregulowanie tych kwestii w ustawie, projektowane rozporządzenie może zostać ponadto uznane za wkraczające w materię ustawową, co nie powinno mieć miejsca z uwagi na hierarchię źródeł prawa w Polsce (art. 87 ust. 1 i art. 92 Konstytucji).

Stosowanie projektowanych przepisów może powodować pewne trudności. Użyte w przepisach wyrażenie „praktyczne prace domowe” może być bowiem rozumiane w różny sposób.

Nowe regulacje budzą także wątpliwości związane z wynikami nauczania. 59 proc. uczestników wspomnianej ankiety DGP uważa, że wyłącznie ograniczenie prac domowych wpłynie niekorzystnie na efektywność nauczania.

Nauczyciele informują, że szczególnie w oddziałach z uczniami o zróżnicowanych możliwościach trudno jest wprowadzić nowy temat oraz utrwalić materiał, jednocześnie indywidualizując przekaz. Inne obawy to m.in. osłabienie wśród uczniów poczucia obowiązku i odpowiedzialności, brak umiejętności organizacji własnej pracy, problem z powtarzaniem materiału przed sprawdzianami, zwiększenie przewagi uczniów, których rodzice wykazują większe zaangażowanie, wzrost uzależnienia od urządzeń elektronicznych.

Odnosząc się do trwającej debaty, zwracam uwagę na możliwość zgłaszania innych potrzeb przez część rodziców. Nie zgadzając się z przyjętymi założeniami, mogą oni kierować prośby do nauczycieli o zadawanie prac domowych jedynie ich dzieciom. Stawia to nauczycieli w trudnym położeniu, ponieważ ewentualna zgoda na odmienne traktowanie ucznia lub grupy uczniów naraża ich na ryzyko wszczęcia czynności w trybie nadzoru pedagogicznego. Utrudnia także indywidualizację nauczania, co jest ważne zwłaszcza w przypadku uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych.

Nie ulega wątpliwości, że dzieci i młodzież mają prawo do wypoczynku i czasu wolnego, a także do rozwijania swoich zainteresowań. Z dostępnych badań wynika, że uczniowie i uczennice często są przemęczeni, a ponadto nie wierzą, że ich wysiłek w domu ma sens i że zostanie doceniony. Prace domowe nie mogą być również traktowane jako sposób radzenia sobie ze zbyt rozbudowaną podstawą programową.

Problemy te są zgłaszane od dawna, w związku z czym w 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich skierował wystąpienie generalne do Pani Anny Zalewskiej, Ministra Edukacji Narodowej (znak VII.501.68.2018.AT). RPO apelował o analizę kwestii zadań domowych w świetle aktualnych badań naukowych. W sprawie tej interweniowali także poprzedni Rzecznicy Praw Dziecka. Kolejnym działaniem Rzecznika Praw Obywatelskich było zorganizowanie spotkań z przedstawicielami edukacyjnych organizacji społecznych.

W ich wyniku powstał poradnik #zadaNIEdomowe, zawierający propozycję opracowania reguł dotyczących prac domowych w taki sposób, aby były one rzeczywiście dostosowane do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów danej szkoły.

Będę wdzięczny Pani Minister za zapoznanie się z załączonymi materiałami. Na stronie promującej poradnik zostały zamieszczone m. in. narzędzia debat, pomocne w procesie wspólnego ustalenia reguł, a także dobre praktyki, czyli relacje szkół, którym już udało się inaczej zorganizować kwestię prac domowych. Informacje o inicjatywach podejmowanych przez szkoły zebrano na stronie RPO pod adresem https://www.rpo.gov.pl/pl/content/men-z-sympatia-o-akcji-zadaniedomowe.

Jedną z propozycji autorów poradnika było wpisanie własnego modelu pracy do dokumentów szkolnych (statutu, regulaminu, systemu oceniania). Z uwagi na powyższe, działając na podstawie art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. z 2023 r., poz. 1058), zwracam się do Pani Minister z uprzejmą prośbą o rozważenie niniejszych uwag.

Z wyrazami szacunku

Marcin Wiącek ,Rzecznik Praw Obywatelskich

Szanowna Pani Minister,

w związku z przekazaniem przy piśmie z 25 stycznia 2024 r. (znak: DKOPP-WEK.4019.159.2023) w ramach uzgodnień międzyresortowych projektu rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych, oraz na podstawie § 42 ust. 1 Regulaminu pracy Rady Ministrów, zwracam się z uprzejmą prośbą o uzupełnienie OSR opiniowanego projektu w poniższym zakresie.

1) Zalecane jest przedstawienie w pkt 1 OSR diagnozy i skali problemu wymagającego rozwiązania, w oparciu o dane, analizy i wyniki badań krajowych i międzynarodowych, dotyczące:

a. stopnia obciążenia uczniów (według wieku / etapu edukacyjnego) pracami domowymi w Polsce;

b. wpływu prac domowych na osiągnięcia uczniów, utrwalanie i porządkowanie wiedzy, dobrostan fizyczny i psychoemocjonalny uczniów, kształtowanie umiejętności życiowych i postaw (sumienności i samodzielności, systematyczności, zarządzania czasem, itd.) czy nierówności edukacyjne.

2) Warto w pkt 2 OSR uszczegółowić opis proponowanych rozwiązań, poprzez:

a. wskazanie definicji „prac pisemnych i praktycznych” wyjaśnienie znaczenia tych terminów na potrzeby rozporządzenia, zwłaszcza w kontekście wykonywania przez część uczniów zadań elektronicznie;

b. omówienie w jaki sposób i za pomocą jakich narzędzi nauczyciele będą motywować uczniów klas IV-VIII do odrabiania nieobowiązkowych prac domowych;

c. przedstawienie wpływu wprowadzania zmian w zakresie zadań domowych w trakcie trwającego roku szkolnego 2023/2024, z punktu widzenia efektywności realizacji programu przez nauczycieli.

3) W pkt 2 OSR rekomenduje się zamieszczenie informacji czy rozważano opcje alternatywne, np. pozostawienie decyzji o zadawaniu prac domowych do uregulowania na poziomie szkoły (w statucie szkoły) przy jednoczesnym sformułowaniu miękkich zaleceń / wskazówek dla szkół i upowszechnianiu dobrych praktyk.

4) Ze względu na znaczenie proponowanej zmiany dotyczącej zadania prac domowych w szkołach podstawowych zalecane jest przedstawienie w pkt 4 OSR kompleksowej analizy kosztów i korzyści projektowanych rozwiązań dla wszystkich uczestników i segmentów systemu oświaty, z uwzględnieniem przykładowo szkolnictwa niepublicznego, rynku korepetycji i systemu egzaminów zewnętrznych.

5) W pkt 4 OSR w zbiorowości nauczycieli szkół podstawowych wskazane jest wyodrębnienie liczby nauczycieli etyki i religii oraz omówienie oddziaływania regulacji na tę grupę nauczycieli w związku z projektowanym zniesieniem wliczania oceny z religii / etyki do średniej.

6) W pkt 8 OSR zalecane jest przedstawienie informacji czy ze zmian wynikają obciążenia administracyjne w kontekście zmian w trakcie roku szkolnego 2023/2024 w statutach szkolnych w zakresie wewnątrzszkolnych systemów oceniania.

7) W pkt 9 OSR warto omówić oddziaływanie regulacji na rynek pracy, w tym na strukturę zatrudnienia nauczycieli w publicznych i niepublicznych szkołach podstawowych, ze szczególnym uwzględnieniem nauczycieli religii i etyki. 8) Rekomenduje się uzupełnienie pkt 5 OSR o czas trwania konsultacji publicznych i opiniowania oraz omówienie wyników konsultacji, zwłaszcza z partnerami społecznymi. Z wyrazami szacunku Maciej Berek