"Rodzin Kaczyńskiego" jest góra 1,8 mln. Dane GUS ośmieszają fantazje prezesa-kawalera

Małgorzata Cierniak-Piotrowska, Agata Franecka, Joanna Stańczak, Karina Stelmach, Agnieszka Znajewska. Pracowały pod kierunkiem Joanny Stańczyk

W wywiadzie dla "Wysokich Obcasów" w 2016 roku Butler mówiła:

„Małżeństwa mogą być dziś zawierane i rozwiązywane, a rodziny mogą tworzyć się według innych [niż tradycyjne] trajektorii. Może twoje dziecko z poprzedniego związku będzie miało sześcioro kochających dziadków? Ludzie spoza formalnej rodziny stają się sobie pokrewni. Ale nigdy nie powiedziałam, że nowe relacje rodzinne stanowią zagrożenie dla małżeństwa. Nie rozumiem tego stwierdzenia.

Odwrotnie. To małżeństwo z całym bagażem tradycji może zablokować powstawanie tych nowych form, „ograniczając nasze rozumienie faktycznych praktyk seksualnych i intymnej rodzinności, które nie mieszczą się w małżeńskiej normie”. To pani słowa.

Rzeczywiście uważam, że istnieją związki niemałżeńskie, które mają równą godność jak małżeństwo. Mogą też istnieć relacje seksualne, które nie są małżeńskie, ale mają równą godność. To może brzmieć radykalnie, ale może po prostu dobrze opisuje świat, w którym żyjemy? Nie wiem, jaki jest odsetek rozwodów w Polsce

Zbliża się do 40 proc., to o kilkanaście punktów mniej niż w USA, nie mówiąc o Czechach czy Portugalii, gdzie sięga 60 proc.

No właśnie. Rodzina może dziś obejmować wiele osób, które nie są związane małżeństwem albo które nie są dziećmi małżeństwa. W wyniku rozwodów i adopcji powstają rodziny mieszane.

Są też pary heteroseksualne, w których jedna osoba staje się homoseksualna, a mimo to udaje im się włączyć nowych partnerów albo swoje dzieci w nowy układ rodzinny”.

Cały wywiad przeprowadzony przez Krzysztofa i Piotra Pacewiczów jest tutaj

Analiza GUS potwierdza to, o czym OKO.press pisze systematycznie analizując efekty programu 500 plus. Olbrzymie nakłady miały zachęcić Polki do rodzenia i odwrócić trend demograficzny, ale ich efekt był ograniczony i krótkotrwały. W 2017 roku urodziło się ponad 400 tys. urodzeń. Takiego wyniku GUS nie odnotował od 2010 roku, gdy na świat przyszło 413 tys. dzieci.

„500 plus” mogło być chwilową zachętą, ale jak pisaliśmy minimalny wzrost był wynikiem odwlekanej przez kobiety decyzji o drugim (lub trzecim) dziecku z uwagi przede wszystkim na większe poczucie bezpieczeństwa zatrudnienia w wyniku poprawy sytuacji na rynku pracy (spadek bezrobocia związany z ustąpieniem recesji). Liczba pierwszych dzieci spadała i spada dalej.

W efekcie ubywa obywateli i obywatelek Polski, co widać na wykresach w raporcie GUS:

Prognozy wskazują, że przez najbliższe około 25 lat (do 2045) liczba ludności Polski zmniejszy się o 2,8 mln. osób. W 2040 roku liczba zgonów sięgnie 440 tys. (zacznie wymierać wyż demograficzny z drugiej połowy lat 50. XX wieku). Mediana wieku ludności wyniesie 50 lat (tj. o prawie 10 lat więcej niż obecnie), co oznacza, że co drugi mieszkaniec Polski będzie już po 50.

Wiek środkowy (mediana) zawierania związku małżeńskiego (czyli granica wieku, którą połowa nowożeńców już przekroczyła, a druga połowa jeszcze nie osiągnęła) w latach 1950-1995 oscylował między 24-26 lat dla mężczyzn oraz 22-23 lata dla kobiet. Tuż po II wojnie był nieco wyższy, ponieważ rodziny zakładały także osoby starsze, którym realizację planów rodzinnych uniemożliwiła wojna.

Od połowy lat 90. XX wieku mediana wieku nowożeńców zaczęła się rosnąć i w 2018 roku wyniosła 30 lat dla mężczyzn i prawie 28 lat dla kobiet. Przyczyną tych zmian - pisze GUS - jest wydłużenie okresu edukacji i łatwiejszy do niej dostęp, ale przede wszystkim trudności w godzeniu życia rodzinnego z pracą zawodową. Priorytetem stała się samorealizacja zawodowa – znalezienie interesującej i dobrze płatnej pracy i osiągnięcie satysfakcji ekonomicznej. W ostatnich latach statystyczny nowożeniec jest co roku o około 3-4 miesiące starszy.

Liczba nowo zawieranych małżeństw pozostaje od 2013 roku na poziomie poniżej 200 tys., w 2018 roku zarejestrowano już tylko 192 tys. Co roku orzekanych jest ok. 65 tys. rozwodów (po szczycie w 2006 roku, kiedy było ich prawie 72 tys.) i dodatkowo ok. 2 tys. separacji.

Młodzi ludzie coraz bardziej opóźniają decyzję o zawarciu małżeństwa, pozostając w związkach nieformalnych lub rezygnując z życia w związku.

W końcu 2018 w Polsce było 8898,4 tys. małżeństw, tj. mniej o ponad 30 tys. niż rok wcześniej, prawie 200 tys. mniej niż w 2011 roku oraz ponad 330 tys. mniej niż w 1990. Co widać w tabeli:

W efekcie odsetek osób pozostających w związkach małżeńskich spada:

• w 1988 roku - 65 proc.
• w 2002 roku - 58 proc.
• w 2011 roku - 56 proc.

W 2018 roku zostało rozwiązanych przez sąd niespełna 63 tys. małżeństw. Liczba rozwodów w miastach jest prawie trzykrotnie wyższa niż na wsi Rozwiedzeni małżonkowie przeżywają ze sobą średnio ok. 13–14 lat. Rośnie wiek małżonków podejmujących decyzję o rozwodzie – w 2018 statystyczny rozwodzący się mężczyzna miał prawie 42 lata, a kobieta 38 lat. Byli o 2 lata starsi niż w 2000 roku i o 3 lata niż w 1990.

Począwszy od 2004 roku (tj. z momentem gwałtownego wzrostu liczby rozwodów) liczba małoletnich dzieci z rozwiedzionych małżeństw sięga corocznie ponad 50 tys. W 2018 było ich 53 tys. z 36 tys. rozwiedzionych małżeństw.

Od końca lat 90. XX wieku notuje się coraz mniejszą liczbę rozwodów małżeństw z małoletnimi dziećmi, np. w 2000 roku odsetek małżeństw z dziećmi wyniósł prawie 65 proc., a w 2018 niespełna 58 proc. Coraz częściej orzekane jest wspólne wychowywanie dzieci przez rozwiedzionych rodziców – w 2018 roku takich rozstrzygnięć było 58 proc., opieka przyznana wyłącznie matce to prawie 37 proc. przypadków, tylko ojcu - tylko 4 proc. rozwodów.

Obserwuje się wzrost liczby urodzeń pozamałżeńskich. Ze związków nieformalnych rodzi się obecnie co czwarte dziecko i od 2000 roku udział ten zwiększył się ponad dwukrotnie (na początku lat 90. XX wieku wynosił ok. 6–7 proc.).

Odsetek dzieci urodzonych ze związków pozamałżeńskich jest wyższy w miastach i wynosi 29 proc., na wsi – 22 proc. Najwyższy udział urodzeń pozamałżeńskich notowany jest w województwach zachodniej Polski, a przede wszystkim w lubuskim i zachodniopomorskim (po ok. 43 proc. w 2018), a najniższy w Polsce południowej – w podkarpackim i małopolskim (14 proc. i 15 proc.).

Prognozy według GUS

1. Zmniejszanie się liczby nowo tworzonych małżeństw wskutek osiągania wieku odznaczającego się najwyższą częstością zawierania formalnych związków przez mniej liczne roczniki urodzeń.

Liczba osób w wieku 25–29 lat będzie się zmniejszać: z 2,6 mln osób w 2018 roku, do 2,4 mln w 2020 roku i 2,0 mln w 2025. W rezultacie należy oczekiwać zmniejszonego zapotrzebowania ze strony nowożeńców na mieszkania oraz na inne dobra i usługi niezbędne do powstania i prowadzenia samodzielnego gospodarstwa domowego.

Być może w kilku najbliższych latach łączny wpływ działań rządu typu „Mieszkanie plus” i poprawy sytuacji na rynku pracy może zachęcić niezamężną/nieżonatą część dwudziestokilku-, trzydziestokilkulatków do formalizacji związków.

2. Spadek liczby nowo zawieranych małżeństw będzie częściowo rekompensowany wzrostem liczby związków nieformalnych, jednak brak jest jakichkolwiek racjonalnych przesłanek, umożliwiających formułowanie sądów na temat skali takiej substytucji.

3. Nowo formowane małżeństwa będą charakteryzować się coraz wyższym wiekiem nowożeńców. Nawet nowożeńcy po raz pierwszy stający na ślubnym kobiercu będą się odznaczać wyższym wiekiem, zaś wszelkie przesłanki wskazują, iż w ciągu kolejnej dekady wiek typowego nowożeńca wzrośnie o kolejne dwa lata.

Będzie się to przekładać na dojrzalsze decyzje małżeńskie, zakładanie rodzin na etapie życia związanym z nieco lepszą sytuacją na rynku pracy, a równocześnie na podwyższanie się wieku wydawania na świat potomstwa.

4. Brak jest przesłanek wskazujących na obniżenie się częstości występowania rozwodów. Należy zatem liczyć się z wciąż ich dużą liczbą w najbliższych latach, zapewne bliską tej odnotowywanej ostatnio (65-70 tys. rocznie).

Będzie się utrzymywać wysoki udział rozwodzących się małżeństw o długim pożyciu jako rezultat dużej – w porównaniu z ostatnimi latami – liczby związków formowanych przed ćwierćwieczem.

5. W rezultacie dużej liczby rozwodów należy oczekiwać wysokiego – zapewne w ciągu kilku lat wciąż rosnącego – odsetka małżeństw powtórnych, który zapewne w ciągu kilku lat osiągnie wzorem innych krajów udział dwudziestokilkuprocentowy. Wzrost liczby małżeństw powtórnych, w przypadku których nowożeńcy są starsi niż w związkach zawieranych po raz pierwszy, wzmocni dodatkowo proces podwyższania się wieku w chwili wydawania na świat potomstwa.

Duża część małżeństw powtórnych, zawieranych przez trzydziestolatków, będzie bowiem chciała scementować związek wspólnym dzieckiem.

6. Rosnąca liczba małżeństw powtórnych, zwłaszcza jeśli małżeństwa te masowo będą się decydować na wydanie potomstwa, będzie oznaczać wzrost kłopotów z wypełnianiem obowiązków alimentacyjnych przez rodziców nie zamieszkujących z dziećmi z poprzedniego związku.

Nowy związek, a zwłaszcza nowe dziecko – jak wskazuje literatura demograficzna i życie – są bowiem traktowane, przede wszystkim w przypadku mężczyzn, priorytetowo w stosunku do dzieci pochodzących z poprzedniego związku.

Samoistnie powstaje w takim przypadku problem dotyczący konieczności takiego przebudowania systemu egzekucji alimentów, aby sprostać prawdopodobnemu wzrostowi skali problemu z niepłaceniem tego świadczenia.

7. W efekcie wysokiej liczby rozwodów będzie powstawać wciąż duża liczba rodzin niepełnych, w sytuacji, gdy ok. 60 proc. rozwodzących się par posiada małoletnie dzieci.

8. Przestrzenne zróżnicowanie (dotyczące zarówno podziału na miasta-wieś, jak i regionalny) skłonności do zawierania małżeństw i do korzystania z rozwodu w przypadku nieudanego pożycia będzie się wciąż utrzymywać. Zapewne będzie się nieco zmniejszać różnica między miastami a wsią w wyniku procesu suburbanizacji i urbanizacji w znaczeniu socjologicznym (przejmowanie wzorców życia miejskiego).

Brak jest przesłanek wskazujących na zmniejszanie się różnic między poszczególnymi województwami. Ogólnie sytuacja będzie bardziej korzystna w tych województwach, w których w latach 90. XX i na początku XXI wieku z opóźnieniem wystąpił proces obniżania się dzietności.

9. Należy oczekiwać dalszego wzrostu znaczenia małżeństw binacjonalnych w konsekwencji znaczącego napływu cudzoziemców (obecnie w zdecydowanej większości pochodzących z Ukrainy, w przyszłości być może z innych krajów). Z reguły skutki takiego napływu widoczne są po 3–4 latach od rozpoczęcia imigracji – zatem dopiero nadchodzące lata pokażą pełne efekty imigracji na rynku matrymonialnym.

10. Z uwagi na utrzymujący się czy wręcz wzrastający zakres pozamałżeńskiej lub przedmałżeńskiej kohabitacji ważny staje się problem dotyczący włączania tej instytucji w system prawa, tak aby instytucje publiczne – trzymając się sztywnego systemu normatywnych pojęć – były w stanie uwzględniać życie w związkach nieformalnych, nie uznając samoistnie wielu osób jako osób samotnych czy samotnych rodziców.

11. Niska w stosunku do możliwości liczba małżeństw w pewnym stopniu wynika z nierównowagi płci na obszarach peryferyjnych (obejmujących wieś i małe miasteczka), skąd od lat emigrują młode kobiety w poszukiwaniu pracy czy podjęcia nauki. Proces ten nasila depopulację, zatem istotne w tym kontekście jest sformułowanie właściwych programów, których celem będzie wzmocnienie atrakcyjności zamieszkiwania na terenach peryferyjnych.

12. Rezultatem powyższych tendencji będzie w przyszłości utrzymujący się negatywny bilans małżeństw (w roku 2018 wynoszący minus 30,0 tys.). Począwszy od roku 1993 liczba małżeństw rozwiązywanych jest corocznie – z wyjątkiem lat 1999 i 2007–2010 – wyższa niż tych nowo zawieranych.

Patrząc na zmniejszającą się liczbę osób w wieku najwyższej częstości zawierania małżeństw (skutkującą coraz mniejszą liczbą nowozawieranych małżeństw), a także dochodzenie powojennego wyżu demograficznego do wieku coraz wyższej umieralności (skutkujące ustaniem małżeństwa w wyniku śmierci współmałżonka), założyć można utrzymywanie się, a nawet narastanie bezwzględnej wartości negatywnego bilansu małżeństw.

Sytuacja taka będzie dotyczyć głównie ludności miast, choć zapewne w dłuższej perspektywie również i w przypadku ludności wiejskiej zacznie się najpierw obniżanie dodatniego bilansu małżeństw, a następnie wystąpienie jego ujemnych wartości.

Od 1999 r. – na mocy ustawy z dnia 24 VII 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cywilnego, ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 117, poz. 757) – w urzędach stanu cywilnego rejestrowane są także małżeństwa podlegające prawu wewnętrznemu kościoła lub związku wyznaniowego – zawarte w obecności duchownego. Małżeństwo zawarte w tej formie podlega prawu polskiemu i pociąga za sobą takie same skutki cywilnoprawne, jak małżeństwo zawarte przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Małżeństwa wyznaniowe ze skutkami cywilnymi mogą być zawierane jedynie w następujących dziesięciu kościołach oraz jednym związku wyznaniowym: Kościół Katolicki, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Reformowany, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Polskokatolicki, Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich, Kościół Starokatolicki Mariawitów, Kościół Zielonoświątkowy