Cywilizowany świat po doświadczeniach faszyzmu i komunizmu uznał, że sąd konstytucyjny ma bronić demokracji przed zakusami autorytarnej wladzy nawet wówczas, gdy ma ona demokratyczny mandat. Obecna większość sejmowa nie chce tego zrozumieć


Uznaliśmy, że Trybunał Konstucyjny nie może przekształcić się w trzecią izbę parlamentu.

Andrzej Dziadzio, Gazeta Wyborcza - 01/08/2016

fot. Ars Legis / YouTube


fałsz. Fałsz. TK nie jest „trzecią izbą” tak samo, jak nie jest nią prezydent.


Zespół ekspertów sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka przekazał marszałkowi Sejmu analizę kryzysu wokół Trybunału z propozycjami „działań zaradczych”. Nie znamy jej treści – dokument jest niejawny, ale znamy wypowiedź jednego z ekspertów komisji, profesora Andrzeja Dziadzio: „Uznaliśmy, że TK nie może przekształcić się w trzecią izbę parlamentu”.

To nie jest nowa teza. W listopadzie 2015 roku  prezes Jarosław Kaczyński mówił w Telewizji Republika: „Ustawa [Platformy Obywatelskiej] z 25 czerwca [2015 r.] o TK miała dwa cele: chodziło o to, by powstała trzecia izba parlamentu, która bez żadnej legitymacji powstrzymywałaby reformatorskie działania naszej strony, a także działania zmierzające do pokazania tego, co działo się w Polsce przez ostatnie osiem lat”.

Bardziej kwieciście działacze PiS określali Trybunał jako „redutą wszystkiego co złe” (Witold Waszczykowski), „ostatnim bastionem obrony interesów opozycji” (Beata Szydło; zobacz hasło „Trybunał” w „Słowniku pisowsko-polskim”).



Czy Trybunał jest władzą ustawodawczą?

Cechą wyróżniającą władzy ustawodawczej jest możliwość tworzenia prawa. Właśnie to odróżnia parlamenty od innych organów władzy. Trybunał Konstytucyjny nigdy nie miał, nie ma i nie miał mieć takiej kompetencji. Może jedynie stwierdzać nieważność przepisów lub całych ustaw lub rozporządzeń. Co więcej, aby mógł to zrobić, prawo musi zostać uchwalone, a następnie zaskarżone do Trybunału.

Prawo do zaskarżania ustawy (tzw. inicjatywa powszechna kontrolna) przysługuje:

  • Prezydentowi RP,
  • marszałkom Sejmu i Senatu,
  • Prezesowi Rady Ministrów,
  • I Prezesowi Sądu Najwyższego,
  • Prezesowi Naczelnego Sądu Administracyjnego,
  • Prokuratorowi Generalnemu,
  • Prezesowi Najwyższej Izby Kontroli,
  • Rzecznikowi Praw Obywatelskich,
  • grupie 50 posłów lub 30 senatorów, a
  • w konkretnej sprawie z pytaniem do TK też zgłosić się sędziowie.

Historia pokazuje jednak, że zaskarżanie ustaw zdarza się niezwykle rzadko. Ogromna większość ustaw jest więc poza zasięgiem oddziaływania TK.

Gdyby pójść za logiką PiS, to „izbą parlamentu” byłby także prezydent. W świetle konstytucji z 1997 r. ma on narzędzie – weto – które może blokować wdrożenie prawa, które przyjął parlament.  Ba, w odróżnieniu od TK ma także prawo inicjatywy ustawodawczej! Nie słychać jednak głosów, że prezydent jest np. „czwartą izbą”.

Prawdą jest natomiast, że TK bierze czynny udział i odgrywa ogromną rolę w stanowieniu prawa w Polsce. Bywa nawet nazywany  (także przez siebie) „negatywnym ustawodawcą”:

„Działalność sądów konstytucyjnych jest czasem określana mianem negatywnego ustawodawcy – bowiem, tak jak polski Trybunał Konstytucyjny, eliminują przepisy niekonstytucyjnych ustaw z systemu obowiązującego prawa” – czytamy na stronie TK.

Określenie „negatywny ustawodawca” ma charakter opisowy, a nie ściśle prawny. Trybunał jest „antyustawodawcą” tylko w tym sensie, że jego kompetencje pozwalają mu na unieważnienie niezgodnego z konstytucją prawa. Jeżeli ktoś takie złe prawo zaskarży.



Negatywny, czyli ograniczony

Pojęcie „negatywny ustawodawca” jest używane współcześnie w odniesieniu do sądów konstytucyjnych (np. niemieckiego lub austriackiego). Polski Trybunał używa tego określenia nie po to, by poszerzyć swoje kompetencje, ale aby je zawęzić. Wyrażenie „negatywny ustawodawca” występuje m. in. w tych wyrokach TK, w których ten uchyla się od oceny niektórych przepisów, podkreślając własne związanie konstytucją i wskazując, że nie może wyręczać ustawodawcy w stanowieniu prawa.



W wyroku z 4 lipca 2006 przewodniczący składu sędziowskiego Jerzy Stępień pisał: „Rola Trybunału Konstytucyjnego, będącego tylko „negatywnym” ustawodawcą sprowadza się do oceny konkretnych, przedstawionych mu aktów normatywnych w granicach powołanych przez wnioskodawcę wzorców kontroli konstytucyjności. Trybunał Konstytucyjny nie jest zatem powołany do zastępowania ustawodawcy przez określanie nowych zasad przeciwdziałania alkoholizmowi ani zmian w trybie postępowania w sprawach związanych z leczeniem odwykowym.”

Pojęcie „negatywnego” ustawodawcy świadczy o minimalizmie i świadomości ograniczonej roli w systemie stanowienia prawa, a nie „imperialnych zakusach” Trybunału i chęci zastąpienia legislatywy.

  • Praworządność czy wola suwerena? Czytaj o ciekawym sporze Schmitt kontra Kelsen

    Koncepcja „negatywnego ustawodawcy” odwołuje się do sporu, który od lat dwudziestych prowadziło dwóch wybitnych niemieckojęzycznych teoretyków prawa: Hans Kelsen i Carl Schmitt. Schmitt, profesor prawa konstytucyjnego, jeden z autorów konstytucji Republiki Weimerskiej i późniejszy „jurysta Hitlera” (bronił m. in. wątpliwych prawnie dekretów, które wydawał Führer, angażował się w antysemickie czystki w instytucjach) był zwolennikiem prymatu władzy wykonawczej (suwerena) nad kontrolą demoliberalnego sądownictwa. Z kolei Kelsen, główny autor konstytucji austriackiej był obrońcą porządku demokratyczno-liberalnego opartego o praworządność.

    Schmitt proponował decyzjonizm, oparty na szerokich kompetencjach władzy wykonawczej. W swej „teologii politycznej” – inspirowanej chrześcijańskim prawem kanonicznym – zakładał także możliwość wprowadzania „stanu wyjątkowego”. Możliwość arbitralnego zawieszenia „normalnych” praw i swobód stanowi  dla Schmitta istotę prawdziwie suwerennego Suwerena („Ten, kto decyduje o stanie wyjątkowym jest suwerenny”).

    Pasjonującemu intelektualnie sporowi Kelsena i Schmitta post scriptum dopisała historia. Schmitt odegrał wielką rolę w kształtowaniu ustroju Trzeciej Rzeszy, a po wojnie dostał zakaz publicznego nauczania. Kelsen stał się jednym z głównych patronów powojennego ładu prawnego w ramach ONZ, Unii Europejskiej i ważnym autorytetem prawa międzynarodowego.

Sąd konstytucyjny – sposób na faszyzm i komunizm

Dzisiejszy standard stanowienia prawa – uchwalanie go przez parlament i kontrola przez organy sądownictwa – stał się dominujący po II wojnie. Nie przypadkiem. W państwach Osi (Niemcy, Japonia, Włochy) istniały pozory demokracji i podziału władzy. Zarówno Hitler, jak i Mussolini wygrali demokratyczne wybory, cesarz Hirohito rządził wraz z parlamentem i powołanym przez niego rządem. W Związku Radzieckim i krajach satelickich – realną władzę partii „firmowały” rzekomo demokratycznie parlamenty, czy rządy.

Wiele zbrodniczych działań krajów totalitarnych było zgodne z prawem. Trybunał w Norymberdze (1945–1946) stanął przed dylematem: jak osądzić zbrodniarzy hitlerowskich skoro postępowali zgodnie z obowiązującym (wtedy) prawem?

Okazało się to możliwe dzięki powstaniu Organizacji Narodów Zjednoczonych i przyjęciu powszechnie obowiązującego systemu praw człowieka. Zbrodniarze zostali skazani na podstawie norm prawnych (m. in. stworzonej przez Rafaela Lemkina koncepcji ludobójstwa) powstałych później niż czyny, które popełnili.

Jednym z wniosków z II wojny była doktryna, że w każdym cywilizowanym państwie musi istnieć instytucja sądowa, która ocenia i unieważnia prawo, kiedy narusza ono prawa i interesy mniejszości.

Współcześnie jest to norma uznawana za gwarancję praw człowieka m. in. przez ONZ. Jak pisze prof. Wojciech Sadurski „klasyczny argument uzasadniający prawowitość kontroli konstytucyjnej wiąże się z fundamentem samego konstytucjonalizmu: kontrolę tę uznaje się za rozmyślnie wytworzone narzędzie antywiększościowe, tzn. oparty na konstytucji sposób ograniczenia rządów większości sprawowanych przez parlament”.

Sądownictwo konstytucyjne ma więc chronić prawa jednostek przed potencjalnymi zakusami większości parlamentarnej. Zarzut, że wykonywanie tej funkcji to ingerencja w kompetencje ustawodawcy świadczy o niezrozumieniu istoty współczesnych doktryn politycznych i prawnych. Cofa nas o ponad sto lat w rozwoju myśli o państwie. Przydałoby się otrzeźwienie i trochę lektur z historii XX wieku.

  • Zobacz, czym się różni nasz TK od Sądu Najwyższego USA

    Rola TK w Polsce jest mniejsza niż Sądu Najwyższego w USA. W USA decyzja większości wśród dziewięciu sędziów  powoduje, że dana kwestia prawna jest ostatecznie rozstrzygnięta. W Polsce wyrok stwierdzający niekonstytucyjność ustawy dotyczy tylko tej ustawy. Jeśli parlament i prezydent uchwalą i podpiszą identyczną ustawę, to przysługuje jej domniemanie prawomocności. Gdy ktoś ją zaskarży TK musi zebrać się raz jeszcze i wydać kolejny wyrok. W ten sposób władza może się bawić z Trybunałem w „kotka i myszkę” i takie zachowanie, choć antyustrojowe, jest legalne.

    W  Stanach Zjednoczonych o zgodności prawa z konstytucją orzekać może każdy sąd. Szczególne znaczenie mają jednak wyroki stanowych sądów najwyższych, a zdecydowanie najważniejszą moc mają precedensy i zasady orzekania przez Sąd Najwyższy. Jego wyroki są niewzruszalne (aż do zmiany zdania przy okazji innego orzeczenia) i mają ogromny wpływ na całe prawo USA. Jest tak od początku XIX wieku i przełomowej sprawy Madison vs Marbury.


Dostęp do informacji o działaniach władz to Twoje prawo.
Wesprzyj OKO, by nadawało dalej.

Współzałożyciel, członek zarządu i analityk Fundacji Kaleckiego. Prawnik i Kulturoznawca, absolwent MISH UW. Współpracownik i doradca ds. międzynarodowych Instytutu Myśli Demokratycznej powołanego przez Roberta Biedronia. Publikował też m.in. w Gazecie Wyborczej, Krytyce Politycznej, Przekroju, Newsweeku, Kulturze Liberalnej, Res Publice Nowej.


Twoje OKO

Specjalne teksty. Niepublikowane taśmy. Poufne wiadomości. Za darmo. Na zawsze.

Załóż konto. Otwórz OKO!