0:00
0:00

0:00

10 października 2026

Co z tą dżumą w Rosji? Między strachem przed epidemią a pytaniami o zaniedbania

przeczytasz w 9 minut

Po śmierci 28-letniej pracownicy instytutu przeciwdżumowego na Syberii wciąż nie wiadomo, co wywołało śmiertelne zapalenie płuc, a Internet zdążyła już zalać fala domysłów. Czy z Syberii może roznieść się groźna choroba? I czy rzeczywiście chodzi o dżumę?

Google News

Stan informacji na 8 października 2026 roku

Słowo „dżuma” uruchamia wyobraźnię. Widzimy czarną śmierć, opustoszałe miasta i lekarzy w maskach z dziobami. Kiedy obok pojawia się „Rosja” i „laboratorium”, robi się naprawdę gorąco.

Tymczasem punktem wyjścia jest konkretna tragedia. Zmarła 28-letnia Daria Szypiłowa, pracownica Irkuckiego Instytutu Przeciwdżumowego Syberii i Dalekiego Wschodu. Trafiła do szpitala w pobliskim Szelechowie. Pierwsze doniesienia sugerowały dżumę płucną. Rosyjskie władze mówiły o zapaleniu płuc o nieustalonej przyczynie.

A view of the anti-plague institute in the city of Irkutsk on October 7, 2026. (Photo by TATYANA MAKEYEVA / AFP)
Tablica informująca, że w tym budynku mieści się Irkucki Instytut Przeciwdżumowy Syberii i Dalekiego Wschodu, 7 października 2026. Fot. TATYANA MAKEYEVA/AFP

Co tak naprawdę się wydarzyło? Niestety, w tej historii wciąż jest wiele znaków zapytania.

Co wydarzyło się od 2 do 8 października?

Prześledźmy chronologię zdarzeń, a przynajmniej tę część, którą znamy.

  • 2 października. Pojawiają się doniesienia o możliwej dżumie płucnej po domniemanym narażeniu w laboratorium. Rosyjskie władze zwołują posiedzenie w sprawie podejrzenia szczególnie niebezpiecznej infekcji.
  • 3 października. WHO występuje do Rosji o informacje w ramach Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych.
  • 6 października. Rosja odpowiada: w obwodzie irkuckim nie zgłoszono ostatnio przypadku dżumy, a około 200 osób mających kontakt ze zmarłą objęto kwarantanną. Rzecznik WHO przekazuje, że według rosyjskich służb u tych osób nie wykryto niebezpiecznych patogenów. WHO relacjonuje więc ustalenia strony rosyjskiej; nie przedstawia wyników własnego dochodzenia.
  • 7 października. Rospotriebnadzor, rosyjska służba m.in. nadzoru sanitarnego, ogłasza zakończenie obserwacji ponad 90 proc. kontaktów. Informuje o niemal 5 tys. badań laboratoryjnych bez wykrycia niebezpiecznych drobnoustrojów. Zapewnia, że nie ma ryzyka epidemii.
  • WHO nadal chce wyjaśnień. Informuje, że zażądała wyników badań zmarłej i jej kontaktów oraz odpowiedzi na pytanie, dlaczego wprowadzono tak szerokie zabezpieczenia. Prosi też o sprawdzenie doniesienia o drugim pracowniku z zapaleniem płuc niewiadomego pochodzenia.
  • 8 października. Gubernator Igor Kobzew ogłasza zakończenie kwarantanny i pozostałych działań zapobiegawczych. Rosyjskie służby zaprzeczają, by Szypiłowa zakaziła inną osobę. Przyczyna jej śmiertelnego zapalenia płuc pozostaje jednak nieznana publicznie.

Wątek drugiej osoby pokazuje, jak trudno poruszać się wśród tych doniesień. Depesza Keystone-SDA, opublikowana 8 października przez Swissinfo, opisuje pytania WHO również o możliwy drugi zgon z powodu zapalenia płuc. Przytacza ocenę przedstawiciela organizacji, że doniesienie medialne uznano za wiarygodne.

Nadal nie jest to potwierdzenie diagnozy ani związku między przypadkami. Nie mamy podstaw, by mówić o dwóch zgonach z powodu dżumy.

O czym mówi nam kwarantanna?

200 odizolowanych osób brzmi niepokojąco. Nie oznacza jednak 200 chorych. Przy podejrzeniu gwałtownie przebiegającej infekcji kwarantannę można wprowadzić, zanim przyjdą wyniki badań. „Kontakt” w języku epidemiologów to osoba, która mogła być narażona na zakażenie.

Jeśli takie osoby pozostają zdrowe, możliwych wyjaśnień jest kilka: choroba nie przenosiła się między ludźmi, zabezpieczenia zadziałały albo pierwotne podejrzenie było błędne. Z samej kwarantanny nie odczytamy, która wersja jest prawdziwa. Jej zakończenie uspokaja, lecz nie wyjaśnia, co zabiło Szypiłową.

Podobnie jest z liczbą testów. Niemal 5 tys. badań nie oznacza 5 tys. przebadanych ludzi – u jednej osoby można wykonać wiele oznaczeń. Potrzebne są informacje o rodzaju testów, próbkach i terminach pobrania. Rosyjski komunikat przytaczany przez Scripps nie daje pełnego wglądu w tę dokumentację.

„Zapalenie płuc” niczego nie wyjaśnia

Zapalenie płuc mówi, gdzie choroba się rozwija. Nie rozstrzyga, co ją wywołało. Przyczyną mogą być pneumokoki, wirusy grypy, SARS-CoV-2 i inne drobnoustroje. Sprawców nie zawsze udaje się zidentyfikować. Dlatego zapalenie płuc i dżuma nie wykluczają się wzajemnie. Dżuma płucna jest właśnie zapaleniem płuc wywołanym przez określoną bakterię. Z kolei „nieustalona przyczyna” nie oznacza automatycznie nowej choroby.

Dżumę wywołuje bakteria Yersinia pestis. Krąży ona między ssakami i pchłami, a człowiek także może się nią zarazić. Choroba, która pustoszyła średniowieczną Europę, przetrwała w przyrodzie do dziś.

Bakterie Yersinia Pestis, zdjęcie z mikroskopu elektronowego. Źródło: Rocky Mountain Laboratories, NIAID, NIH. Na wolnej licencji

Najbardziej znana postać dymienicza zwykle zaczyna się po ukąszeniu przez zakażoną pchłę. Bakterie namnażają się w węźle chłonnym, który staje się powiększony i bardzo bolesny. To dymienica. Pojawiają się gorączka, dreszcze i osłabienie.

W postaci posocznicowej zakażenie obejmuje krew. Może prowadzić do wstrząsu, krwawień i martwicy tkanek, np. palców. Nie zawsze poprzedza je widoczna dymienica. Postać płucna powoduje szybko postępujące zapalenie płuc: duszność, ból w klatce piersiowej, kaszel, czasem krwistą plwocinę. Rozwija się po wdychaniu zakaźnych kropli albo, gdy bakterie z innych części organizmu dotrą do płuc. Umożliwia zakażenie kolejnych osób drogą oddechową.

U jednego chorego jedna postać może przejść w drugą. Określenie „dżuma płucna” nie odnosi się do osobnego patogenu ani nowej, stworzonej przez człowieka odmiany bakterii.

Najczęściej człowiek zaraża się poprzez ukąszenie pchły. Kiedy podczas ogniska dżumy giną gryzonie, ich pchły szukają kolejnych żywicieli. Ryzykowny jest również kontakt z tkankami lub płynami chorego zwierzęcia, choćby podczas oprawiania upolowanej zdobyczy. Psy mogą przynieść zakażone pchły do domu, a chory kot może narazić opiekuna lub weterynarza także poprzez wydzieliny oddechowe.

Chory na dżumę płucną może wykasływać krople zawierające bakterie. Osoba w pobliżu może się zarazić, gdy je wdycha. ECDC podkreśla, że zwykle potrzebny jest bliski i dłuższy kontakt z człowiekiem, który już ma objawy, ale to nie oznacza, że inni są bezpieczni.

Prawda czy fałsz?

Dżuma to przecież choroba średniowiecza.

Sprawdziliśmy

Fałsz. Dżuma kojarzy się ze średniowieczną czarną śmiercią, lecz nigdy nie zniknęła z mapy świata. Wywołująca ją bakteria Yersinia pestis przetrwała w populacjach dzikich ssaków i ich pcheł, skąd może przenosić się na ludzi.

Uważasz inaczej?

Stworzony zgodnie z międzynarodowymi zasadami weryfikacji faktów.

Jak walczyć z dżumą?

Dżumę można wyleczyć antybiotykami. Trzeba jednak podać je szybko. Według WHO śmiertelność nieleczonej postaci dymieniczej wynosi 30-60 proc., a płucna i posocznicowa bez odpowiednio wczesnego leczenia są praktycznie zawsze śmiertelne. Nieleczona dżuma płucna może zabić w ciągu 18-24 godzin od początku objawów.

Stosuje się m.in. gentamycynę i fluorochinolony, takie jak cyprofloksacyna. Terapia trwa zwykle 10-14 dni. CDC zaleca rozpoczęcie leczenia przy uzasadnionym podejrzeniu, bez czekania na ostateczne potwierdzenie laboratoryjne. Ciężko chorzy potrzebują także leczenia wspomagającego.

Skuteczny lek nie cofa od razu uszkodzeń powstałych w organizmie. Pacjent może umrzeć mimo leczenia, zwłaszcza gdy pomoc przyszła zbyt późno. Nie znamy całej dokumentacji Szypiłowej. Jej śmierć sama w sobie nie pozwala stwierdzić, że bakteria była oporna albo że antybiotyki nie działały.

Przy postaci płucnej jest konieczna również izolacja i ochrona przed zakaźnymi kroplami. CDC zaleca utrzymanie takich zabezpieczeń przez co najmniej pierwsze 48 godzin antybiotykoterapii i do poprawy stanu chorego. Osobom po dużym narażeniu można podawać antybiotyk profilaktycznie przez 7 dni.

Rosyjskie władze powołują się też na szczepienie zmarłej. Nie przedstawiono jednak publicznie dokumentacji ani informacji o preparacie. Szczepienie nie daje podstaw do automatycznego wykluczenia choroby.

CDC opisuje ograniczenia ochrony starszych szczepionek, szczególnie wobec dżumy płucnej, a WHO zaleca szczepienia wyłącznie wybranym grupom szczególnego ryzyka.

Wypadek w laboratorium?

Najgłośniejsza wersja mówi o rozbitej probówce z żywymi bakteriami. Reuters zaznacza, że nie przedstawiono publicznych dowodów, które by ją potwierdziły. Rosyjskie służby zaprzeczają wypadkowi. Niepotwierdzone pozostają także opowieści o zakażeniu podczas podróży.

Zakażenia przy pracy z patogenami rzeczywiście się zdarzają. W 2009 roku w Chicago zmarł naukowiec zakażony laboratoryjnym szczepem Y. pestis, wcześniej uznawanym za osłabiony. Była to dżuma posocznicowa. Po śmierci rozpoznano u niego hemochromatozę – chorobę związaną z nadmiarem żelaza, która mogła zwiększyć podatność na zakażenie. Dokładnej drogi narażenia nie ustalono.

Ten przypadek warto przypomnieć, bo pokazuje, że ciężki, nietypowy przebieg nie wymaga od razu wyjaśnienia w postaci superbakterii. W Irkucku należałoby ustalić, z czym Szypiłowa pracowała i czy mogła mieć kontakt z materiałem zakaźnym. Na razie wersja o wypadku pozostaje hipotezą.

Związek Radziecki prowadził program broni biologicznej. CDC opisuje w swoich zaleceniach także wykorzystywanie w nim Y. pestis. Pytania o wojskowy charakter badań mają więc historyczne podłoże.

Do tego dochodzi pamięć o Swierdłowsku. W 1979 roku władze tłumaczyły tam zachorowania na wąglik spożyciem skażonego mięsa. Badanie opublikowane później w „Science” powiązało epidemię z uwolnieniem patogenu z wojskowego ośrodka.

Umyślne zakażenie konkretnej osoby, celowe uwolnienie patogenu oraz wypadek podczas badań o charakterze wojskowym to trzy różne możliwości.

W rozmowie z „TIME” dr Ashish Jha, były koordynator amerykańskiej odpowiedzi na COVID-19, mówi o obawie przed przypadkowym uwolnieniem patogenu z programu broni biologicznej.

Do 8 października nie ma publicznie przedstawionych dowodów celowego działania. Donald Trump mówił dzień wcześniej, że USA nie uważają tego zdarzenia za użycie broni biologicznej. Nie wiemy również, czy w ogóle chodzi o szczep oporny na leczenie. Nawet gdyby wykryto oporność na jakiś antybiotyk, sama ta cecha nie przesądzałaby o celowej modyfikacji. Naturalna oporność Y. pestis jest rzadka, ale została opisana.

Pracownica instytutu przeciwdżumowego może zachorować na tę samą infekcję co każdy inny człowiek. Jej zawód mógł sprawić, że służby uruchomiły szerokie zabezpieczenia. Zapalenie płuc wywołane znanym drobnoustrojem także może mieć gwałtowny, śmiertelny przebieg.

Nieustalona przyczyna nie musi oznaczać obecności niezwykłego patogenu. Możliwe jest również zakażenie dżumą poza laboratorium. W części Syberii bakteria występuje naturalnie wśród zwierząt. Nie mamy jednak potwierdzenia, że Szypiłowa zetknęła się z zakażonym zwierzęciem ani z pchłami.

A woman wearing a face mask walks past the anti-plague institute in the city of Irkutsk on October 7, 2026. (Photo by TATYANA MAKEYEVA / AFP)
Kobieta w maseczce idzie obok muru Irkuckiego Instytutu Przeciwdżumowego Syberii i Dalekiego Wschodu. 7 października 2026. Fot. TATYANA MAKEYEVA/AFP

Czy choroba może roznieść się dalej?

Jeśli była to dżuma płucna, mogło dojść do kolejnych zakażeń. W pierwszej kolejności należałoby sprawdzić domowników, współpracowników oraz personel opiekujący się chorą bez odpowiedniej ochrony. Do rozległej epidemii potrzebne byłyby jednak kolejne zakażenia i nieskuteczne przerywanie ich łańcuchów.

Porównanie z COVID-19 ma swoje granice. CDC podaje, że nie udokumentowano bezobjawowej transmisji dżumy płucnej między ludźmi. Łatwiej więc rozpoznać osoby, które mogą zakażać, choć nie daje to pewności, że wszystkie zostaną znalezione na czas. Okres wylęgania postaci płucnej zwykle wynosi 1-3 dni; CDC podaje zakres 1-6 dni. U osoby, która pozostaje zdrowa ponad 7 dni po narażeniu na zakaźne krople, rozwój choroby jest bardzo mało prawdopodobny. Kolejne dni bez wtórnych zachorowań mają zatem znaczenie.

Duża epidemia dżumy płucnej jest jednak możliwa. W 2017 roku na Madagaskarze choroba dotarła do gęsto zaludnionych miast, a postać płucna stanowiła niezwykle duży udział w zachorowaniach. Między 1 sierpnia a 22 listopada zgłoszono 2348 przypadków, w tym 202 zgony. Zgłoszenia miały różny stopień potwierdzenia. Ognisko ograniczono dzięki leczeniu, wyszukiwaniu kontaktów i działaniom sanitarnym.

W sprawie rosyjskiej ECDC 6 października informowało o braku doniesień o wtórnych przypadkach i dowodów utrwalonej transmisji. WHO oceniała wówczas ryzyko jako umiarkowane do niskiego lokalnie, niskie dla Rosji i bardzo niskie dla swojego regionu europejskiego. Obie oceny opierały się na ograniczonych informacjach.

Choroba, która nigdy nie zniknęła

Dżuma występuje dziś w niektórych regionach Afryki, Azji i obu Ameryk. Bakteria przetrwała w naturalnych ogniskach zwierzęcych. Możemy wyleczyć człowieka, ale nie usuniemy przez to patogenu z populacji dzikich zwierząt.

Raport WHO opublikowany 25 września 2026 roku obejmuje lata 2019-2025. Dziesięć państw zgłosiło 3860 podejrzeń, w tym 2646 przypadków zaklasyfikowanych w krajowych raportach jako potwierdzone. Zdecydowana większość tych ostatnich pochodziła z Demokratycznej Republiki Konga i Madagaskaru. Potwierdzenia zgłaszały także m.in. Chiny i Mongolia.

To nie jest pełny rachunek światowych zachorowań. WHO opisuje różnice i ograniczenia w raportowaniu; nie można też wszystkich 2646 przypadków uznać za niezależnie zweryfikowane wyniki laboratoryjne. USA i Peru, choć mają naturalne ogniska dżumy, nie przekazały danych do tego zestawienia.

W Stanach Zjednoczonych choroba występuje głównie na wiejskich obszarach zachodu, np. w Nowym Meksyku, Arizonie i Kolorado. W danych zaktualizowanych 7 października 2026 roku CDC podaje średnio 5 przypadków u ludzi rocznie w ostatnich dekadach. Rzadko, ale stale.

W Polsce współcześnie nie notuje się zachorowań na dżumę. Najnowsze dostępne zestawienie NIZP PZH-PIB i GIS, obejmujące okres od 1 stycznia do 30 września 2026 roku, nie wykazuje żadnego zgłoszonego przypadku. Według GIS ostatnie zachorowania w Polsce notowano podczas epidemii pod koniec XVIII wieku.

Trzeba przy tym pamiętać o zmianie granic. Późne epidemie pustoszyły zwłaszcza południowo-wschodnie rubieże dawnej Rzeczypospolitej, leżące dziś poza granicami Polski. Nie daje to dokładnej daty ostatniego zachorowania na obszarze naszego obecnego państwa.

Powód do uwagi, nie do paniki

Na podstawie informacji dostępnych do 8 października nie ma dowodów na epidemię dżumy zagrażającą Polsce. Samą dżumę potrafimy rozpoznawać i leczyć. ECDC przypomina, że skuteczne antybiotyki są dostępne w Unii Europejskiej. Dla osoby, która nie była narażona, doniesienia z Irkucka nie stanowią wskazania do profilaktycznego przyjmowania antybiotyków. Pilnej oceny lekarza wymagają natomiast objawy u kogoś, kto rzeczywiście miał kontakt z chorym lub mógł się zakazić podczas pobytu w rejonie występowania dżumy.

GIS zaleca podróżującym do obszarów endemicznych unikanie kontaktu z dzikimi gryzoniami i ochronę przed pchłami. Przypomina też – niezależnie od tej historii – o odradzaniu wszelkich podróży do Rosji zgodnie z zaleceniami MSZ.

Czy dżuma to naprawdę „zapomniana choroba”?

Z polskiej perspektywy łatwo tak powiedzieć. Dla mieszkańców regionów, w których wciąż występuje, brzmi to zupełnie inaczej. Stara choroba nadal zabija, zwłaszcza gdy pomoc jest daleko, a pierwsze objawy przypominają pospolitą infekcję.

Epidemia na Madagaskarze pokazała, jak boleśnie potrafi o sobie przypomnieć. W Irkucku wciąż pozostaje wiele pytań bez odpowiedzi. Co wywołało chorobę? Jak doszło do zakażenia? Dlaczego zakażona zmarła? Dopóki nie poznamy odpowiedzi, będą wracały podejrzenia o wypadek, zatajenie informacji lub celowe działanie. Dżuma nie potrzebuje naszej wyobraźni, żeby być niebezpieczna.

Cykl „SOBOTA PRAWDĘ CI POWIE” to propozycja OKO.press na pierwszy dzień weekendu. Znajdziecie tu fact-checkingi (z OKO-wym fałszometrem) zarówno z polityki polskiej, jak i ze świata, bo nie tylko u nas politycy i polityczki kłamią, kręcą, konfabulują. Cofniemy się też w przeszłość, bo kłamstwo towarzyszyło całym dziejom. Rozbrajamy mity i popularne złudzenia krążące po sieci i ludzkich umysłach. I piszemy o błędach poznawczych, które sprawiają, że jesteśmy bezbronni wobec kłamstw. Tylko czy naprawdę jesteśmy? Nad tym też się zastanowimy.

Na zdjęciu Marcin Powęska
Marcin Powęska

Biolog, redaktor naukowy Międzynarodowego Centrum Badań Oka (ICTER). Publikował w portalu Interia, Chip, Focus, a także papierowych wydaniach magazynów "Focus", "Wiedza i Życie" i "Świat Wiedzy". Obecnie dziennikarz serwisu Cowzdrowiu.pl.

Komentarze