Co z tymi, którzy stracą status? Uwagi NGOs do projektu ustawy wygaszającej specustawę ukraińską

W poniedziałek 12 stycznia 2026 odbyło się spotkanie z organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz migrantów i uchodźców w sprawie projektu ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych ustaw. Spotkanie organizowało odpowiadające za projekt Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Rozmowy trwały ponad dwie godziny.

Sam fakt, że się odbyło, to już pewien sukces. Jak pisaliśmy wcześniej, początkowo władza chciała dostać uwagi do projektu w okresie świątecznym do 2 stycznia. Tymczasem projektowane zmiany dotkną około miliona uchodźców i uchodźczyń z Ukrainy, ale nie tylko. Po publicznym apelu do władz konsultacje zostały przedłużone, a organizacje zostały zaproszone na spotkanie z przedstawicielami resortu, odpowiedzialnego za projekt ustawy.

„Spotkanie przebiegało bez awantur. Nie dostaliśmy odpowiedzi na wszystkie pytania, ale dostaliśmy zapewnienie, że wszystkie nasze uwagi, które wysłaliśmy mailem, i te, które padły podczas tego spotkania, będą w jakiś sposób wzięte pod uwagę, lub przynajmniej odnotowane” – mówił OKO.press Oleksandr Pestrykov z Fundacji „Ukraiński Dom”.

Konsultacje nie są negocjacjami. Mają jednak pomóc autorowi projektu zmiany uwzględnić jak najwięcej problemów i ograniczyć zakres błędów. Ostatecznie za projekt odpowiada organizator konsultacji. By miały one sens, konieczny jest raport z nich z odniesieniem się do uwag. Ten został opublikowany 15 stycznia.

„Czekamy na to sprawozdanie. Zobaczymy, które uwagi zostały uwzględnione, a które nie i dlaczego. Mamy nadzieję, że większość naszych uwag będzie uwzględniona” – mówi Pestrykov.

Zaznacza, że w obecnej sytuacji niepokój budzi presja czasu, czy resort zdąży przeczytać, przeanalizować wszystkie uwagi i wnieść poprawki do projektu ustawy, ponieważ przedstawiciele ministerstwa wyrazili nadzieję, że projekt może jeszcze w tym tygodniu być rozpatrzony na posiedzeniu Stałego Komitetu Rady Ministrów. Warto dodać, że uwagi dotyczyły zakresu odpowiedzialności różnych resortów – np. Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Edukacji.

Ustawa wygaszająca

Polska przyznała pomoc uciekającym przed najazdem Putina od razu. Ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy z marca 2022 roku była potem kilka razy nowelizowana. Ostatnią nowelizację zawetował Karol Nawrocki, a kiedy dostał ją w nowej wersji, powiedział, że tę podpisze, ale kolejnych już nie. Według prezydenta uchodźcy z Ukrainy powinni przechodzić na warunki ogólne przewidziane dla wszystkich innych cudzoziemców. Nad taką nowelizacją pracuje teraz rząd.

Obecnie uchodźcy z Ukrainy są w Polsce objęci mechanizmem ochrony tymczasowej do 4 marca 2026 roku. Tymczasem zgodnie z decyzją wykonawczą Rady UE z 15 lipca 2025 obowiązuje ona do 4 marca 2027 roku. Projektowana ustawa ma ten dylemat rozwiązać. Ale nie tylko. Bo – jak pisaliśmy – wiele przepisów specustawy ukraińskiej jest skutecznych i tańszych dla budżetu państwa, dlatego projekt przewiduje przeniesienie części z nich do rozwiązań systemowych.

Chodzi o ustawę o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wdrożyła ona w 2003 roku dyrektywę unijną (2001/55/WE) w sprawie minimalnych standardów tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców. W związku z tym zmieni się podstawa prawna dla udzielania ochrony tymczasowej uchodźcom z Ukrainy. Wcześniej w OKO.press opisywaliśmy główne założenia ustawy wygaszającej:

Uwagi organizacji pozarządowych

Na spotkaniu MSWiA organizacje pozarządowe, które mają praktyczną wiedzę w pomaganiu uchodźcom, zgłaszały swoje uwagi oraz od razu wskazywały, jakie mogą być przegapione przez ministerstwo konsekwencje niektórych rozwiązań. Najwięcej wątpliwości dotyczyło legalizacji pobytu w Polsce oraz zakwaterowania w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania. Oto najważniejsze z nich.

Kwestie dotyczące legalnego pobytu w Polsce:

Sprawa 14 dni

• Według nowych przepisów osoby, które chcą zostać objęte ochroną czasową w Polsce, miałyby 14 dni na złożenie wniosku o PESEL ze statusem UKR. Gdyby tego nie zrobiły, byłoby to odebrane jako „rezygnacja z ochrony czasowej”. Straciłyby ochronę czasową i prawo do legalnego pobytu w Polsce również osoby, którym PESEL UKR został nadany na podstawie oświadczenia w trybie dotychczas obowiązujących przepisów specustawy, gdyby nie potwierdziłyby tożsamości na podstawie ważnego dokumentu podróży do 31 sierpnia 2026 roku.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka podkreśla, że to nie jest zgodne z prawem Unii Europejskiej, w szczególności z Dyrektywą 2001/55/WE.

„Prawo UE jasno wskazuje, że ochrona czasowa wygasa wyłącznie z mocy decyzji Rady UE albo po upływie maksymalnego okresu jej obowiązywania. Brak rejestracji lub dokumentów nie może stanowić podstawy do utraty ochrony, a projektowane rozwiązania wykraczają poza katalog przesłanek przewidzianych w prawie unijnym” – pisze HFPC.

(Na ten sam punkt zwraca uwagę w swojej opinii Rzecznik Praw Obywatelskich. „Obowiązki administracyjne, takie jak rejestracja osoby objętej ochroną czasową przez złożenie wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR, mogą służyć realizacji ochrony czasowej, jednak nie powinny warunkować samego jej istnienia” – pisze RPO).

Według organizacji pozarządowych termin 14 dni jest niewystarczający dla złożenia wniosku o PESEL UKR, biorąc pod uwagę sytuację grup wrażliwych i nagłe wypadki (np. zawał serca na granicy itd.). A przepisy nie przewidują wyjątków.

Niejednokrotnie pisaliśmy, że nie wszyscy uchodźcy wojenni z Ukrainy są w stanie wyrobić sobie paszport. Dotyczy to na przykład osób starszych, chorych, nie mówiąc o osobach wyjeżdżających z terenów okupowanych.

Potwierdzenie tożsamości

Po zmianie takie osoby nie mogłyby potwierdzić ani wyrobić, ani potwierdzić PESEL-u UKR, a bez tego nie mogłyby mieszkać w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego, nawet jeśli należą do grup wrażliwych. Przebywałyby w Polsce nielegalnie. Takie osoby (kwalifikujące się do ochrony tymczasowej, ale które z powodów administracyjnych nie mogłyby jej otrzymać) mogłyby wnioskować o ochronę międzynarodową do Szefa Urzędu ds. Spraw Cudzoziemców, co mogłoby skutkować jeszcze większym obciążeniem urzędu.

Przedstawiciele MSWiA powiedzieli, że w sprawie terminu 14 dni jest „przestrzeń do dyskusji”. W ostatniej wersji projektu ustawy (z 12 stycznia 2026) czas rejestracji został wydłużony z 14 dni do 30 dni „aby sytuacje losowe nie były powodem braku rejestracji”.

Natomiast co do potwierdzenia tożsamości dla PESEL-a UKR już takiej otwartości nie ma. Gdyby ustawa weszła w życie w marcu 2026, to do końca sierpnia jest pięć miesięcy. Według władz jest to wystarczający termin, żeby załatwić sprawy z dokumentem podróży.

• Według Fundacji W Stronę Dialogu cyfryzacja obiegu informacji może być problemem zwłaszcza dla osób pochodzenia romskiego z Ukrainy. Projekt przewiduje pobieranie zaświadczeń potwierdzających korzystanie przez cudzoziemca z ochrony czasowej za pomocą profili zaufanych czy aplikacji mObywatel. Po pierwsze, założenie kont wymaga dokumentów, np. ważnego paszportu. Jak wskazuje fundacja, w Polsce są Romki i Romowie z Ukrainy, którzy nie mają ani paszportów, ani możliwości ich uzyskania. Oni też nie będą mogli potwierdzić swojego PESEL-u UKR. Po drugie, wiele osób, szczególnie ze społeczności romskiej przez całe życie funkcjonowało „w warunkach głębokiego wykluczenia społecznego. Wśród nich znajdują się osoby o bardzo niskich kompetencjach cyfrowych, a także osoby niepiśmiennej lub posiadające ograniczone umiejętności czytania i pisania”. Takim osobom trudno będzie samodzielnie zrozumieć komunikaty administracyjne i procedury. (RPO dodaje, że forma elektroniczna wydania dokumentu może być też problematyczna dla osób z niepełnosprawnościami oraz starszych. Wśród uchodźców są osoby, które nie mają odpowiednich kompetencji cyfrowych, telefonu z dostępem do internetu, więc RPO proponuje w szczególnie uzasadnionych przypadkach zachowanie dotychczasowego rozwiązania – uzyskanie papierowego zaświadczenia). Uwaga nie została uwzględniona.
• Wykluczenie cyfrowe dotyczyłoby osób starszych przy składaniu elektronicznego wniosku o kartę CUKR. Nie wszyscy mogliby go samodzielnie złożyć, przepisy nie przewidują alternatywnej formy.
• Projekt przewiduje wygaszenie ochrony tymczasowej w sytuacji, gdy cudzoziemiec opuści terytorium Polski na więcej niż na 30 dni i nie ma w tym przepisie żadnych wyjątków. Stowarzyszenie Interwencji Prawnej wskazuje, że w specustawie ukraińskiej wprowadzony jest wyjątek – nie dotyczy to sytuacji, w której osoba jest oddelegowana do pracy poza granicami Polski – i proponuje rozważenie przeniesienie tego przepisu do nowej ustawy. Resort obiecał przeanalizować tę kwestię, jednak nie uwzględnił tej uwagi.
• Projekt przewiduje uchylenie przepisu dotyczącego połączenia cudzoziemca korzystającego z ochrony czasowej w RP z innymi członkami jego rodziny. Natomiast wg organizacji pozarządowych i RPO jest to potrzebny przepis, sprzyjający łączeniu rodzin i dobru dziecka. Uwaga uwzględniona.
• Opłata skarbowa – 340 złotych – za tzw. przejściowe karty CUKR nie będzie zwrócona nawet w tym przypadku, gdy karta nie zostanie wydana nawet z powodów niezależnych od wnioskującego. W przypadkach wniosków o inne karty pobytu takiego przepisu nie ma.

Według Fundacji „Ukraiński Dom” będzie to czynnikiem zniechęcającym składanie wniosków na kartę CUKR. Dla wielu ukraińskich rodzin jest to istotna kwota, nie wszyscy uchodźcy będą mieli pieniądze na opłacenie kart CUKR dla wszystkich członków rodziny. Sieć „Mapuj Pomoc” oraz Inicjatywa „Nasz Rzecznik” proponuje zwolnienie z opłaty administracyjnej za złożenie wniosku o wydanie karty pobytu CUKR dla osób z grup szczególnie wrażliwych.

Po konsultacjach publicznych ustawodawca zdecydował się na zmianę w innym kierunku – planuje zrównać warunki pobierania opłat skarbowych przy składaniu wniosków pobytowych dla wszystkich cudzoziemców. „Karta pobytu z założenia jest dedykowana dla osób posiadających środki gwarantujące utrzymanie się na terytorium RP” – czytamy w raporcie z konsultacji.

Inne sprawy dotyczące rejestracji pobytu

• według zaproponowanych przepisów małoletnie dziecko może uzyskać kartę CUKR, jeśli kartę pobytu otrzymała matka. SIP postuluje, żeby w przepisach dodać również ojca i nie uzależniać karty CUKR dziecka od karty pobytu matki. „Uwaga nieuwzględniona. Przepis dotyczy dziecka urodzonego na terytorium RP przez matkę, którego prawo do uzyskania karty jest powiązane z tytułem pobytowym tej matki”;
• projekt przewiduje przedłużenie okresu (do 4 marca 2027), w którym nie rozpoczyna się bieg terminów w postępowaniach wojewodów w sprawach zezwoleń pobytowych wszystkich cudzoziemców, a bieg rozpoczęty ulega zawieszeniu. To rozwiązanie było przedłużane w każdej noweli specustawy ukraińskiej. Organizacje pozarządowe, RPO niejednokrotnie apelowali o uchylenie tego przepisu. Migranci nie mogą w żaden sposób wpływać na szybkość załatwienie spraw, składać ponaglenia dotyczące bezczynności organu itd. Uwaga nie została uwzględniona. „Zasadne jest utrzymanie rozwiązania do końca okresu, określonego w decyzji Rady UE. Jego uchylenie spowodowałoby znaczne koszty dla budżetu, jednocześnie nie wpływając na przyspieszenie procedowania spraw”.

Uwagi do zamieszkania w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania:

Ile można mieszkać w ośrodku

• Projekt przewiduje, że Minister Spraw Wewnętrznych mógłby zapewnić ochronę czasową polegającą m.in. na „zapewnieniu pobytu i wyżywienia, jednak nie dłużej niż przez 60 dni od pierwszego wjazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polski i nie dłużej niż przez 12 miesięcy od pierwszego dnia zdarzenia, które było podstawą wydania decyzji Rady Unii Europejskiej, stwierdzającej istnienie masowego napływu wysiedleńców”. Według organizacji pozarządowych to termin zbyt krótki dla ludzi uciekających przed wojną. Warto podkreślić, że to rozwiązanie jest przewidziane dla przybyszy z innych konfliktów zbrojnych.
• Tymczasem ukraińscy uchodźcy wojenni (z PESEL-em UKR) mogą liczyć na dłuższą pomoc w zakwaterowaniu (którą ma zapewniać Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej), tylko jeśli należą do ściśle określonych grup wrażliwych. Organizacje pozarządowe podkreślają, że zaproponowana lista jest zbyt wąska (węższa niż do tej pory), a przepisy nie uwzględniają chociażby małoletnich, rodzin wielodzietnych, osób, które doświadczyły tortur albo przemocy czy to w kraju pochodzenia, czy na ścieżce migracyjnej, osób z niepełnosprawnościami bez polskiego orzeczenia o niepełnosprawności, opiekunów tymczasowych, osób w kryzysie zdrowia psychicznego, kryzysowe przypadki losowe, kiedy osoba potrzebuje wsparcia. („Projekt nie przewiduje jednak mechanizmów dokonania indywidualnej oceny sytuacji danej osoby” – podkreśla RPO). To może nieść ryzyko bezdomności dla tych ludzi.

„Uwaga nieuwzględniona. Na podstawie doświadczeń z ostatnich lat określono kategorie osób, które nie budzą wątpliwości co do braku możliwości usamodzielnienia i zapewniają równość praw wobec wsparcia zagwarantowanemu polskim obywatelom” – czytamy w raporcie z konsultacji.

Kto może mieszkać w ośrodku

• UNICEF docenia przeniesienie do nowych przepisów zagranicznej instytucjonalnej pieczy zastępczej, jednak proponuje wprowadzić do przepisów – do katalogu osób należących do grup wrażliwych – też zagraniczną rodzinną pieczę zastępczą. Obecnie w Polsce jest około 60 rodzin ukraińskich, które wg polskiego prawa nie są rodzinami zastępczymi, ale są takimi rodzinami według prawa ukraińskiego. Najczęściej te osoby mają pod opieką od trzech do dziesięciorga dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami. Te rodziny nie zawsze mogą się usamodzielnić, czy podjąć inną pracę zarobkową niż opieka nad dziećmi.

• W ośrodkach mogłyby mieszkać osoby z niepełnosprawnością, o ile posiadają polskie orzeczenie o niepełnosprawności (oraz ich opiekunowie, jeśli nie pobierają świadczenia pielęgnacyjnego). Uzyskanie orzeczenia zajmuje jednak kilka miesięcy. Tymczasem uchylono też przesłankę humanitarną, na której podstawie mogli mieszkać uchodźcy z niepełnosprawnościami w ośrodkach, zanim otrzymają polskie orzeczenie. Sieć „Mapuj Pomoc” oraz Inicjatywa „Nasz Rzecznik” utrzymują, że rozwiązaniem tej sytuacji mogłoby być przywrócenie przesłanki humanitarnej, pozwalającej na warunkowe zwolnienie z opłat za przebywanie w OZZ na podstawie ukraińskiego orzeczenia o niepełnosprawności i zaświadczenia z właściwego zespołu orzekającego o niepełnosprawności o rozpoczęciu procesu ubiegania się o orzeczenie polskie.

Jak pisaliśmy, według ostatniej noweli specustawy ukraińskiej od listopada 2025 roku w ośrodkach mogą mieszkać tylko osoby z grup szczególnie wrażliwych. Wcześniej każdy uchodźca mógł mieszkać bezpłatnie 120 dni w ośrodku, gdzie mógł przyzwyczaić się do nowych okoliczności, znaleźć pracę itd. Teraz nowi „zwykli” uchodźcy przybywający do Polski już nie mogą liczyć na wsparcie w zakwaterowaniu w OZZ. Podczas spotkania przedstawiciel Ministerstwa mówił, że resort „nie ma żadnych sygnałów mówiących o tym, że to ograniczenie spowodowało istotne problemy wśród nowych uchodźców”. Dodał, że nie ma zapotrzebowania, żeby dalej ośrodki przyjmowały wszystkich nowo przyjeżdżających. W ośrodkach będą mieszkać tylko osoby, które nie są w stanie się usamodzielnić.

Według MSWiA obecnie mieszka tam kilkanaście tysięcy osób, resort zbiera aktualne informacje. Przedstawiciel Ministerstwa mówi, że przy każdej nowelizacji dążyli do tego, żeby pomóc uchodźcom „wyprowadzić” z ośrodków, wspierając ich, żeby mogli się usamodzielnić, zdobyć pracę, wynająć mieszkanie. Takim wsparciem jest projekt „Wspólnie do niezależności”. Natomiast, jak pisaliśmy w OKO.press, przewiduje on, że osoby będą aktywni na rynku pracy, jednak wiele osób mieszkających w ośrodkach, chociażby rodziny z bliskimi z niepełnosprawnościami czy osoby starsze, nie mogą z niego skorzystać.

Jak mówi Joanna Talewicz z Fundacji w Stronę Dialogu to też dotyczy rodzin romskich. „Żaden z tych programów nie odpowiada na wyzwania, z którymi mierzy się społeczność romska” – mówiła podczas spotkania Talewicz. Dodała, że gdyby ośrodki były likwidowane, dla rodzin romskich nie ma żadnej alternatywy.

Aneta Kaniewska, koordynatorka „Domu Uchodźcy” w Siedlcach, Fundacja Leny Grochowskiej dodaje, że choć MSWiA wspomina o tym, że liczba osób zamieszkujących w OZZ zmniejszyła się do 15 tys. osób (według stanu na początek lipca takich osób odnotowano ok. 24 tys.), to warto wziąć pod uwagę, że to może wynikać z raportowania. Koordynatorka zaznacza, że nie raportuje chociażby opiekunów osób z niepełnosprawnościami, którzy mieszkają w OZZ, ale otrzymują polskie świadczenie. „Ci ludzie nie zniknęli z OZZ, tylko państwo nie dostajecie ich w raportach” – mówiła Kaniewska. Dodała, że jeśli z przepisów znikną małoletni, to również nie będzie ich zapisywać do statystyk.

Wiele ośrodków też zostało zamkniętych, co również odbiło się w statystykach.

Czy Ukrainka bez kontaktów w Polsce może mieć „lepiej” od Polki w kłopotach?

Przedstawiciel Ministerstwa zapowiedział, że resort będzie analizować kwestie związane z grupami wrażliwymi z innymi resortami. Proponując zmiany, kierował się dwiema kwestiami. Po pierwsze, „nie możemy traktować uchodźców lepiej niż obywateli polskich” – obywatele polscy nie mają prawa do pomocy w postaci bezpłatnego zamieszkania w ośrodku zbiorowego zakwaterowania. Po drugie, „niezależnie od tego, jak ważne są pod punktem humanitarnym kwestie grup wrażliwych czy przypadki, które państwo podnosiliście, musimy pamiętać, że za każdym z tych przypadków kierują się konkretne koszty finansowe dla poniesienia z budżetu państwa”.

Ale Ministerstwo analizuje wszystkie okoliczności, np. że na dzieci przysługuje świadczenie 800+. I nawet – „nośna społecznie kwestia” – samotna matka wychowująca kilkoro dzieci może również pójść do pracy, a te dzieci mogą korzystać z różnego typu z systemów instytucjonalnego wsparcia w Polsce oraz pobierać 800+. W ten sposób można „łatwo się usamodzielnić, wynająć mieszkanie również na taką rodzinę”, a takie osoby również były kwalifikowane we wspomnianym projekcie wsparcia. Więc – według przedstawiciela resortu spraw wewnętrznych – nie ma powodu, żeby różnicować sytuację tych samych grup uchodźców, bo jedni mogą pracować i w ten sposób opiekować się swoimi dziećmi, a inni nie.

Organizacje pozarządowe podkreślają, że ukraińska matka po przyjeździe do Polski nie ma wsparcia środowiskowego (nie mówiąc o innych barierach, w tym językowych), a warunki dla usamodzielnienia się zależą też chociażby od regionu, w którym mieszka w Polsce. Homo Faber podkreśla, że są OZZ, które funkcjonują poza dużymi miastami w miejscowościach wypoczynkowych. Tam trudno znaleźć pracę, do tego barierą dla uchodźców jest wyłączenie komunikacyjne.

Dostęp do pomocy medycznej

• według projektu ustawy wygaszającej uchodźcy mieliby ograniczony dostęp do systemu medycznego. Po wygaśnięciu przepisów specustawy ukraińskiej mieliby dostęp do wszystkich świadczeń opieki zdrowotnej, tylko gdyby byli ubezpieczeni (jeśli nie są – to otrzymają pomoc wyłącznie w nagłych przypadkach). Projekt przewiduje wyjątki. Świadczenia opieki zdrowotnej (z wyjątkiem m.in. leczenia uzdrowiskowego, rehabilitacji) przysługiwałyby osobom ze statusem UKR:

– które były ofiarami tortur, gwałtu lub innych poważnych form przemocy psychicznej, fizycznej lub seksualnej [Organizacje pozarządowe wskazały na to, że przepisy nie wskazują kto i w jaki sposób to ma ustalić, jak osoba z takim doświadczeniem ma to wykazać],

– do ukończenia 18. roku życia,

– zamieszkujące w ośrodku zbiorowego zakwaterowania (czyli osoby należące do grup szczególnie wrażliwych).

Natomiast to zwłaszcza w pierwszym okresie swojego przebywania w Polsce osoby uchodźcze potrzebują takiego wsparcia. Organizacje pozarządowe apelowały o rozszerzenie grupy osób, które miałyby bezpłatny dostęp do systemu opieki medycznej. Na przykład, jak pisaliśmy, paradoksalnie w świetle proponowanych przepisów, osoby z niepełnosprawnościami mogą być wykluczone z systemu pomocy, nie będą mogły od razu zamieszkać w OZZ, ponieważ muszą posiadać polskie orzeczenie o niepełnosprawności (procedura zajmuje kilka miesięcy), trudno będzie im się o niego starać bez dostępu do systemu ochrony zdrowia (który z kolei jest przewidziany dla osób mieszkających w OZZ).

W raporcie z konsultacji czytamy, że uwagi dotyczące opieki zdrowotnej zostały częściowo uwzględnione (doprecyzowano, że dostęp do systemu medycznego przysługuje w okresie ciąży lub połogu). Natomiast grupy uprawnione do świadczeń „określono w taki sposób, aby nie tworzyć sytuacji uprzywilejowanej względem praw polskich obywateli”.

Władza słucha

Agnieszka Kosowicz z Fundacji Polskie Forum Migracyjne powiedziała, że organizacje pozarządowe doceniają, że wiele poprzednich uwag (do specustawy) zostało wprowadzonych, np. objęcie wsparcie weteranów (przepisy przewidują dostęp żołnierzy do systemu ochrony zdrowia), usprawnienie legalizacji dzieci uchodźców narodzonych w Polsce. Zaapelowała jednak o zmianę metody – najpierw porozmawiać z organizacjami pozarządowymi, żeby usłyszeć o ich doświadczeniu z terenu, o tym, jak działają wdrożone przepisy, a później pisanie nowego prawa.

Kosowicz zaleciła również stworzenie trzech grup roboczych: o bezdomności, o osobach w kryzysie zdrowia psychicznego (w standardowych przepisach również nie ma adekwatnych odpowiedzi na potrzeby tych osób), w sprawie osób, które nie będą objęte tymi przepisami.

Jak podkreśliła ekspertka od migracji, z różnych przyczyn jakaś grupa ukraińskich uchodźców straci PESEL UKR i te osoby będą przebywały w Polsce w sposób nieuregulowany. I we wszystkich przypadkach, których urzędnicy nie przewidzą, uchodźcy będą zwracać się do organizacji pozarządowych. Dodała, że już warto pomyśleć o strategii informacyjnej na temat wprowadzanych zmian, żeby z nimi dotrzeć do osób objętych ochroną tymczasową, ponieważ na rynku są nieuczciwi pośrednicy i jest dużo dezinformacji. Zasoby organizacji pozarządowych można byłoby wykorzystać dla przekazania uchodźcom wiarygodnej informacji.

Maciej Duszczyk, minister w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, były wiceminister spraw wewnętrznych, który był odpowiedzialny za poprzednie nowelizacje specustawy ukraińskiej, pod koniec spotkania mówił, że wiele rzeczy, które znalazło się w nowej ustawie, jest wynikiem tego, że władza słucha organizacji społecznych, ale zaznaczył, że „nie wszystko może być uwzględnione”.

Dodał, że inne kraje, m.in. Niemcy ograniczyły wsparcie dla uchodźców wojennych z Ukrainy albo prawie zakończyły, jak Czechy czy Słowacja. „Polska jest nadal państwem, którego wsparcie humanitarne w pewien sposób jest chyba najwyższe w Unii Europejskiej” – mówił min. Duszczyk. Podkreślił, że państwa członkowskie obecnie interpretują dyrektywę UE w inny sposób, niż to było w 2022 roku, na początku kryzysu. Polska powinna się „wpisać” w działania innych państw. Minister zaznaczył, że nowe przepisy powinny być bezpieczne z punktu widzenia pobytowego oraz żeby nie powodowały, że system nie będzie wykorzystywany. Zdaje sobie sprawę z tego, że „zgubimy kogoś”. Natomiast ważne jest, żeby ustawa została przyjęta i żeby po 5 marca ukraińscy uchodźcy przebywali w Polsce legalnie, bo w innym przypadku pozostałe kwestie nie będą mieć znaczenia. Do tego trzeba podejść odpowiedzialnie, żeby „nie wylać dziecka z kąpielą”.

Minister zgodził się z tym, że po wejściu w życie ustawy trzeba szybko reagować, a w razie, jeśli jakieś rozwiązania nie zadziałają, może nawet przeprowadzić nowelizację ustawy. Dodał, że też nie wiadomo, jak będzie zmieniać się sytuacja na froncie w Ukrainie.