“Nie mamy już czasu”. Wiceministra Zielińska zapowiada nową strategię klimatyczną

Rekord temperatury, rekord niskiego stanu wody w Wiśle, rekordowa susza – lato kolejny raz staje się momentem, w którym skutki zmiany klimatu widzimy na własne oczy. I odczuwamy na własnej skórze w przegrzanych pociągach, mieszkaniach, szpitalach. Fale upałów, niespotykane u nas jeszcze kilka dekad temu, to więcej niż dyskomfort – według szacunków tylko czerwcowa fala upałów mogła przyczynić się do śmierci ponad 1000 ludzi w Polsce. Mieszkańcy przegrzanych bloków i kamienic zastanawiają się nad zakupem klimatyzatorów, a naukowcy apelują do rządu o działania systemowe, abyśmy wszyscy byli lepiej przystosowani do coraz groźniejszego klimatu. O to, co rząd robi, aby poprawić stan nasze adaptacji, a także czy jesteśmy przygotowani na upały i powodzie lepiej niż 2-3 lata temu, pytamy wiceministrę klimatu i środowiska Urszulę Zielińską.

Patryk Strzałkowski: Zmiana klimatu w Polsce to dziś…

Urszula Zielińska: Po pierwsze, pogłębiająca się susza. Po drugie, coraz częstsze pożary. Najnowsze statystyki są szokujące: pod względem liczby pożarów lasów Polska jest na trzecim miejscu w Europie, zaraz za Hiszpanią i Portugalią. Po trzecie, powodzie błyskawiczne i powodzie rozległe. Po czwarte – coraz dłuższe i bardziej dotkliwe fale upałów. Szczególnie niepokojące są też coraz niższe stany wód w głównych rzekach w Polsce. Sytuacja hydrologiczna pogorszyła się do tego stopnia, że w ostatnich dniach jedna ze spółek zdecydowała o wyłączeniu sześciu bloków energetycznych i ograniczeniu podaży energii ze względu na brak wody do chłodzenia. Deficyt wody widzimy zresztą nie tylko na rzekach, ale też w warstwie wód podziemnych. Jest początek sierpnia, a już w co czwartej gminie w Polsce konieczne było ograniczenie poboru wody. Niżówki na rzekach, w połączeniu z wysoką temperaturą wody, to też zagrożenie ekologiczne dla całych ekosystemów wodnych.

Powódź była próbą

Z niepokojem patrzymy również na prognozy pogody za każdym razem, gdy może pojawić się tzw. niż genueński. Gwałtowne ulewy spowodowane przez taki niż wywołały powódź w 2024 roku. Coraz cieplejsze powietrze obejmujące Europę Południową podnosi temperaturę Morza Śródziemnego, a to oznacza zwiększone parowanie, a więc potencjalnie też coraz silniejsze deszcze, które z południa Europy mogą przyjść do Polski z każdym takim niżem. A i bez tego grożą nam coraz intensywniejsze opady, w tym powodzie błyskawiczne, które tego roku nawiedziły choćby Małopolskę, czy kilka dni temu Tatry Bielskie.

Skoro widzimy to zagrożenie, to czy jesteśmy na nie lepiej przygotowani niż w 2024 roku?

Tamta powódź była ogromną próbą. Po latach zaniechań poprzedniej ekipy odziedziczyliśmy nieremontowane zapory, z których w trakcie fali wezbraniowej dosłownie wymywane były nielegalne wyloty ścieków. Jednocześnie w mediach społecznościowych rozlała się fala dezinformacji, od zafałszowanej liczby ofiar po rzekome plany rządu na wysadzanie wałów przeciwpowodziowych.

Były minister z PiS-u odpowiedzialny za działania przeciwpowodziowe w latach 2015-2023, pan Marek Gróbarczyk, jeszcze w 2019 roku twierdził publicznie, że kolejne zbiorniki przeciwpowodziowe w Kotlinie Kłodzkiej są „psu na budę”. W związku z tym nie będzie ich budował. A tu nagle winą za ich brak obarczył... Zielonych i ekologów, ze mną na czele.

Polska śledziła zespoły kryzysowe

Nie miał znaczenia fakt, że ja nigdy w życiu nie odpowiadałam i nie odpowiadam za gospodarkę wodną ani budowę zbiorników przeciwpowodziowych [za gospodarkę wodną odpowiada resort infrastruktury – od aut.]. Nigdy nie pociągnięto do odpowiedzialności prawnej pana Gróbarczyka. A to jemu przez osiem lat płaciliśmy za zabezpieczenie przeciwpowodziowe i budowę zbiorników, do 2023 roku włącznie.

Natomiast jeśli chodzi o faktyczne zarządzanie kryzysowe w trakcie powodzi z 2024 roku, to myślę, że po raz pierwszy w historii było ono tak transparentne. Cała Polska śledziła na żywo codzienne posiedzenia zespołów kryzysowych, prowadzone osobiście przez premiera Tuska. Obecny rząd na działania przeciwpowodziowe skierował wielomiliardowe fundusze. Przyspieszyliśmy i uprościliśmy procedury. Mam poczucie, że dziś jesteśmy pod tym względem przygotowani lepiej, niż kiedykolwiek. Choć wciąż jest mnóstwo do zrobienia. Ale dwa i pół roku na nadrobienie zaniechań z niemal dekady, w tym na działania naprawcze po gigantycznej powodzi, to o wiele za mało czasu.

Fale upałów dużym zagrożeniem

Innym zagrożeniem klimatycznym są upały – niedawno padły w Polsce nowe rekordy gorąca. Jak państwo przygotowuje się do takich zdarzeń?

Nasze miasta i infrastruktura nie były budowane z myślą o takich upałach. Nie są do tego przystosowane. Dlatego przed pierwszą falą gorąca odbyliśmy serię roboczych spotkań przygotowawczych. I w Ministerstwie Klimatu i Środowiska i w MSWiA. Tematem było przygotowanie się do upałów i zagrożenia pożarami w lasach i parkach narodowych, tworzenie miejsc chłodu, gotowości w służbie zdrowia, transporcie publicznym, energetyce i innych kluczowych obszarach.

Tego przygotowania nie widzieli pasażerowie pociągów, które miały ogromne opóźnienia. Jeździły – albo stały – bez działającej klimatyzacji.

Takie przypadki niestety się zdarzały i potwierdzają, że dwa i pół roku na nadrobienie zaniechań z niemal dekady to o wiele za mało czasu. Dziś fale upałów, przerywane gwałtownymi ulewami i podtopieniami, nie mogą już być zaskoczeniem. Są pewnikiem i każda instytucja państwowa musi je wpisać w swoje standardy działania. Rolą naszego ministerstwa jest dostarczyć prognozy ryzyk i wymusić “test klimatyczny” na całej administracji. I dokładnie to robimy.

Ustawa weszła w życie w pakiecie z pełnym, bezzwrotnym finansowaniem na przygotowanie takich planów oraz pakietem dotacji o wartości ponad 11 mld zł na wdrożenie projektów wynikających z tych planów. Żeby wesprzeć samorządy, utworzyliśmy też w ministerstwie grupę doradczą. Składa się z urzędników, którzy jeżdżą od samorządu do samorządu, szkoląc i wspierając je przy wdrażaniu lokalnych projektów. Zorganizowaliśmy to własnymi siłami, w ramach zasobów ministerstwa i funduszy europejskich, które dodatkowo na ten cel pozyskaliśmy.

Klimatyzator w każdym domu?

Polacy powinni montować w domach klimatyzację?

Nikomu nie będę odradzać, bo w rekordowe upały klimatyzacja bywa kwestią zdrowia, szczególnie dla seniorów. Ale zadaniem państwa jest sprawić, żeby nie była jedynym ratunkiem, bo to najdroższe możliwe rozwiązanie: drogie w zakupie, drogie w rachunkach za prąd i dodatkowo podgrzewające miasto na zewnątrz. Dlatego inwestujemy w to, co obniża temperaturę dla wszystkich, nie tylko dla tych, których stać na urządzenie.

Na projekty termomodernizacji, zwłaszcza w regionach zamieszkanych przez rodziny o niskich dochodach, na przykład na byłych terenach PGR-owskich. Kierujemy tam setki milionów złotych z funduszy europejskich.

Do tego zieleń: drzewo daje w upale ochłodzenie porównywalne z klimatyzatorem, tylko za darmo i dla całej ulicy. Dlatego finansujemy usuwanie tzw. miejskich wysp ciepła i wspieramy samorządy w tworzeniu zielonych miejsc chłodu. Sama mieszkam w bloku w warszawskim Śródmieściu, ale ten blok jest otoczonym zielenią. Widzę tę różnicę na co dzień: tam, gdzie są drzewa, jest miło i przyjemnie, tam, gdzie jest beton – dzień upału zmienia ulicę w piekarnik. Naszym celem jest, żeby każde osiedle było tym pierwszym przypadkiem.

Nie mamy już czasu

Według polskich naukowców rekordowe upały to sygnał, że nie ma czasu do stracenia, jeśli chodzi o adaptację do skutków globalnego ocieplenia. Wystosowali niedawno list do polityków – w tym rządu – w którym pytają: „Co państwo robicie, by chronić obywateli przed skutkami spowodowanej przez człowieka zmiany klimatu?”.

Robimy wiele rzeczy naraz i wdrażamy wiele projektów równolegle.

Co to znaczy w praktyce?

Wiem bardzo dobrze i ja, i mój zespół w Ministerstwie Klimatu i Środowiska, że w obecnej sytuacji klimatycznej nie mamy luksusu czasu. Niemal w każdej chwili może powtórzyć się niż genueński i spowodować kolejną powódź. Za tydzień upały mogą pobić kolejny rekord, ze słupkami rtęci powyżej 40,5 stopnia C. W idealnym świecie najpierw zaktualizowalibyśmy strategię adaptacji do zmian klimatu. Następnie zaplanowalibyśmy według tej strategii działania, dostosowali prawo i funduszowe programy wsparcia. Ale świat jest daleki od ideału. Więc robimy wszystko równolegle: dostosowujemy strategię adaptacji do nowych ryzyk klimatycznych, z samorządami przygotowujemy miejskie planu adaptacji i szkolimy, jak dobrze wykorzystać fundusze na budowanie odporności. Piszemy ustawę, aby przyspieszyć budowę tzw. zielono-błękitnej infrastruktury, projektujemy kolejne programy dofinansowania na projekty retencyjne, na doposażenie straży pożarnej, na wykorzystanie deszczówki przy naszych domach – to wszystko jest potrzebne na już.

Pieniądze na adaptację

Co konkretnie?

209 samorządów w Polsce przygotowuje już miejskie plany adaptacji do zmiany klimatu. Będą gotowe do połowy przyszłego roku. Monitorujemy te prace, szkolimy samorządy i wspieramy przy planowaniu projektów wdrażających. Mamy też pierwszy regionalny plan adaptacji na Śląsku.

Jednocześnie zapewniliśmy finansowanie na działania adaptacyjne.

Te środki kierujemy do samorządów, jednostek takich jak Lasy Państwowe czy Wody Polskie, a także organizacji pozarządowych i straży pożarnej. Mamy programy dotacyjne zarówno do dużej, jak i małej retencji wody. Bardzo dużą popularnością cieszy się uruchomiona niedawno dotacja do 8 tys. zł na przydomową mikroretencję. To np. zbiorniki na deszczówkę czy systemy jej rozsączania. Cały czas działają programy wsparcia w walce z „betonozą” w miastach i zastępowania jej zielenią.

Dobrym przykładem jest także komponent środowiskowy Tarczy Wschód, w ramach którego łączymy działania wspierające obronność oraz bezpieczeństwo klimatyczne. Mokradła mogą chronić i przed suszą, i przed wjazdem ciężkiego sprzętu wrogich wojsk, dlatego wspieramy ich odtwarzanie na wschodniej granicy. Co ciekawe, przekonaliśmy do tego też sąsiednie państwa i część działań będziemy realizować transgranicznie m.in. z Litwą, przy wsparciu Komisji Europejskiej.

Wreszcie – pracujemy nad Krajową strategią adaptacji do zmian klimatu wraz z planem działań adaptacyjnych z perspektywą do 2040 roku.

Strategia z zębami

Co znajdzie się w strategii?

Punktem wyjścia będzie najnowsza ocena ryzyk klimatycznych przygotowywana w tej chwili przez Instytut Ochrony Środowiska.

Strategia obejmie wszystkie obszary wrażliwe, od gospodarki wodnej, przez rolnictwo, planowanie przestrzenne, po zarządzanie lasami. W każdym z nich wskażemy konkretne zadania do wykonania. Oczywiście one muszą być jednocześnie realistyczne, żeby zostały wdrożone.

Czy strategia będzie miała „zęby” w postaci zmian legislacyjnych, żeby nie pozostała tylko kolejnym dokumentem bez przełożenia na rzeczywistość?

Już teraz – równolegle z jej tworzeniem – pracujemy nad tymi zmianami. Dotyczą na przykład przyspieszenia w tworzeniu tak zwanej zielono-błękitnej infrastruktury. Dziś budowanie zielonej retencji i inne tego typu inwestycje często utykają w procedurach administracyjnych. Zbyt wolno toczą się procesy na przykład w sprawie pozwoleń wodnoprawnych. Mamy już projekt, który skraca te procedury. Za nim będą szły kolejne.

Kiedy strategia zostanie ukończona?

Zbliżamy się do momentu zaakceptowania jej wewnątrz ministerstwa i skierowania do konsultacji jeszcze w tym roku.

Stopień Siarzewo do kosza

Konsultacje obejmą inne ministerstwa, w tym te, bez których trudno wyobrazić sobie skuteczną adaptację. Resort rolnictwa, odpowiadające za zarządzanie wodami Ministerstwo Infrastruktury…

To przede wszystkim wśród rolników problem suszy jest dostrzegany i naprawdę dotkliwy. Wydajemy coraz więcej na odszkodowania za straty, a przecież lepiej najpierw im zapobiegać. I między innymi na ten temat rozmawiamy. Szukamy tego, co nas łączy, a nie dzieli. Jeśli się o tę strategię pokłócimy, to będzie ze szkodą dla wszystkich.

Czy proklimatyczne działania znajdą akceptację ze wszystkich stron? Eksperci mówią jasno, że potrzebujemy renaturyzacji rzek, odbudowy mokradeł. To ostatnie budzi jednak obawy w środowiskach rolniczych, z kolei Wody Polskie obstają przy pomyśle budowy kolejnej zapory na Wiśle.

W całej Polsce widać skutki zmiany klimatu – wysychające jeziora w Wielkopolsce, susza na Lubelszczyźnie, brak wody w biebrzańskich mokradłach. Wszyscy widzą ten problem. My proponujemy rozwiązania, mamy fundusze na przywracanie stosunków wodnych i wszystkich zachęcamy, żeby z nich korzystali.

Jeśli chodzi o kolejną zaporę na Wiśle, czyli stopień wodny Siarzewo – nie jest on dobrym rozwiązaniem i nie będzie wystarczająco efektywny ani w walce z powodzią, ani z suszą. Co gorsza, są dane wskazujące na to, że taka dodatkowa zapora, a właściwie „podpora” dla tamy we Włocławku, sama w sobie mogłaby potęgować zagrożenie powodziowe na dolnej Wiśle, poprzez dodatkowe spiętrzenie fali powodziowej. Dlatego pomysł jego budowy konsekwentnie zbiera negatywne opinie od organów środowiskowych od lat – za tej i poprzedniej władzy.

Skąd pieniądze?

Mówiła pani o finansowaniu z KPO, ale te środki niedługo się skończą. Jak zapłacimy za działania adaptacyjne w kolejnych latach?

Rozdzielmy dwie rzeczy. Nabory na środki z Krajowego Planu Odbudowy kończą się niedługo, ale fundusz FEnIKS działa do końca perspektywy finansowej. Środki na adaptację będą kontraktowane do końca 2027 roku i rozliczane jeszcze do 2029 roku. Do tego dochodzą stałe fundusze i programy krajowe zarządzane przez Narodowy Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Te programy nie znikną wraz z KPO.

Równolegle walczymy o kształt nowego budżetu Unii Europejskiej. Komisja Europejska już zapowiedziała, że adaptacja do zmian klimatu będzie priorytetem, a my zabiegamy o wsparcie na poziomie regionów, bo zagrożenia klimatyczne nie trzymają się granic. Powódź w 2024 roku zaczęła się w Czechach, więc o ochronie przeciwpowodziowej trzeba myśleć w skali całej zlewni rzeki, obejmującej często kilka państw.

Ale najważniejsza jest prosta arytmetyka. Susze, powodzie i pożary już dziś kosztują Polskę co najmniej 6 miliardów złotych rocznie w stratach bezpośrednich. Ta kwota będzie tylko rosnąć. Każda złotówka zainwestowana w odporność i zapobieganie nieszczęściom oszczędza wielokrotność tej kwoty w szkodach. Bezpieczeństwo klimatyczne to dziś część bezpieczeństwa państwa, tak samo, jak armia, granica i energetyka. Pytanie nie brzmi więc, czy nas stać na adaptację. Pytanie brzmi, czy stać nas na jej brak? Odpowiedź wydaje mi się oczywista: nie stać nas na brak przygotowania. Kto dziś oszczędza na odporności, ten wystawia obywatelkom i obywatelom rachunek w miliardach złotych – na jutro. Lepiej inwestować w bezpieczeństwo zawczasu. I właśnie to robimy, na wielu frontach.