Jan Frycz nie żyje. Nie podpisał paktu z diabłem. Nie musiał

Do tego stopnia, że Dario stał się memem: sceny z udziałem Frycza migają mi zawsze, kiedy scrolluję Facebooka. Pijany Dario wyrzucany z klubu, Dario dyktujący nowe warunki dealerom, Dario, który podstępem zabija swoich prześladowców, doprowadzając do dachowania samochodu. I ta mistrzowska scena w toalecie na stacji benzynowej: Dario goły jak niemowlę tłumaczy się intruzowi: „Zapomniałem zamknąć”. A w następnej sekwencji obżerający się jego kotletem w jego ciuchach.

W roli bezwzględnego, przebiegłego, manipulującego ludźmi bossa mafii Jan Frycz osiągnął ten poziom wiarygodności, który znamy z filmów Quentina Tarantino. Z wirtuozerią połączył brutalną przemoc z ironią, stworzył portret gangstera, który jednocześnie odpycha i fascynuje.

Czytam, że sukces Frycz zawdzięcza reżyserowi serialu, który kazał mu ogolić głowę i przytyć. No nie. Do takich ról dochodzi się latami, przez pracę nad dużo bardziej skomplikowanymi postaciami, przez kształtowanie własnego, organicznego języka. Frycz był jak muzyk ćwiczący przez całe życie grę na instrumencie: swoim ciele i psychice. To było w nim wielkie: wytrwałe poszukiwanie tego jedynego, właściwego tonu, który ożywiał postać na scenie lub ekranie.

– prostodusznego buchaltera z Kolonii, który na początku XX wieku rozpoznaje zło świata i próbuje naiwnie mu zaradzić, nie wiedząc, że za chwilę wielka wojna światowa zetrze cały jego świat na pył. Frycz w teatrze Lupy po raz pierwszy wtedy uruchomił śmiech. I nie przestał się śmiać do końca.

w genialnej, autotematycznej roli Aktora Teatru Narodowego, którym Frycz w rzeczywistości był przez dwie dekady w warszawskim Narodowym. Jego monolog o roli w „Dzikiej kaczce” Ibsena podczas kolacji u wiedeńskich artystycznych snobów to piruet na szczycie kabotyństwa, narcyzmu i megalomanii, tak zabawny, że aż tragiczny, obnażający frustrację artysty zmuszonego do grania dla poklasku.

pokazując go jako geja i estetę, zesłanego do zarządzania odległą prowincją imperium, czującego obrzydzenie swoją rolą Prokuratora Judei, kluczową w końcu dla dziejów świata. Ukrzyżowanie jako kaprys estety – bardziej przewrotnie Ewangelii opowiedzieć się nie da.

Źródeł Daria szukałbym także w teatrze instrumentalnym Bogusława Schaeffera i Mikołaja Grabowskiego – jednym z nielicznych awangardowych zjawisk w polskim teatrze, które przebiły się do szerokiej świadomości. Frycz na początku lat 90. dołączył do ekipy braci Grabowskich, Andrzeja i Mikołaja, oraz Jana Peszka, aby wystąpić w „Kwartecie dla czterech aktorów” Schaeffera – przecudownej, nasyconej absurdem bufonadzie odsłaniającej teatr naszej codzienności.

W tym składzie czterej mistrzowie formalnego aktorstwa występowali przez kolejne trzy dekady i nie ma chyba miasta i przysiółka na teatralnej mapie Polski, gdzie by nie zagrali. Teatr TV zarejestrował to cudo – oglądajcie, póki można.

adaptacją barokowej encyklopedii sarmatyzmu, której wiele zawdzięcza serial „1670”. Frycz wchodził na scenę z pozostałymi aktorami jako członek pielgrzymki, nie wiadomo dokąd wędrującej. Miał na sobie krótkie spodenki i kurteczkę ze sprawnościami i odznakami turystycznych rajdów. To niewinne chłopię w kolejnych scenach nurzało się w rozbestwionym i rozpasanym świecie Polski czasów Augusta III Sasa, budzą śmiech na przemian z trwogą.

Zagrał niemieckiego kompozytora Adriana Leverkühna, który zawiera pakt z diabłem, płacąc za artystyczny geniusz chorobą i obłędem. Narysował w tej roli portret naiwnego chłopca, który łapczywie chwyta życie, a zarazem dojrzałego mężczyzny, rozpaczliwie szukającego miłości.

Pamiętam, jak w finale spektaklu Frycz, wyznawszy grzechy, otwierał usta do śpiewu, ale z gardła wydobywał się tylko żałosny jęk. A potem w konwulsjach padał na podłogę. Ironiczny, wyniosły artysta, którym był przez cały wieczór, znikał, pojawiał się śmiertelnie chory, tragicznie samotny człowiek.

Nie wiem, czy Frycz był taki w prawdziwym życiu. Wiem, że w teatralnej i filmowej fikcji dawał z siebie wszystko, płacąc wysoką, być może najwyższą cenę. I to bez paktu z Diabłem.