Kto wierzy w spiski? I dlaczego politykom to się opłaca

Teorie spiskowe są wszędzie: w wypowiedziach polityków, rodzinnych rozmowach, ale też w kościołach, czy szkołach. Jedne brzmią absurdalnie i łatwo je odrzucić. Inne są znacznie trudniejsze do rozpoznania, bo wykorzystują realne lęki, konflikty społeczne i poczucie zagrożenia.

W jakie teorie spiskowe wierzą Europejczycy? Czy Polacy są jakoś szczególnie na nie podatni? W najnowszym odcinku podcastu „Drugi Rzut Oka” Anna Wójcik rozmawia o tym z Elżbietą Drążkiewicz z Uniwersytetu w Lund, kierowniczką projektu badawczego o teoriach spiskowych finansowanego przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych.

Nie każda fałszywa informacja czy błędna opinia jest teorią spiskową. Teoria spiskowa tworzy bardziej rozbudowaną wizję rzeczywistości.

Media społecznościowe zwiększyły tempo i skalę ich rozpowszechniania, ale same narracje powstają i nierzadko funkcjonują poza siecią. Platformy społecznościowe z reguły jedynie zwielokrotniają przekaz, który wcześniej pojawił się w telewizji, parlamencie czy podczas publicznego wystąpienia.

W rozmowie przyglądamy się temu, jak teorie spiskowe podróżują między krajami i dostosowują się do lokalnych warunków. Przykładem jest teoria „wielkiego zastąpienia”. W różnych częściach Europy przybiera ona odmienne formy, ponieważ musi odwoływać się do miejscowej historii i lokalnych lęków przed migracją. W Polsce jej wariantem może być narracja, według której Ukraińcy mają wypierać Polaków, zagrażać ich kulturze czy odbierać im należne miejsce we własnym kraju. Odmianą teorii spiskowej są też narracje o „lobby LGBT” czy „ideologii gender”.

Zastanawiamy się też nad rolą polityków i mediów w popularyzowaniu teorii spiskowych. Badania pokazują, że to właśnie politycy należą do kluczowych aktorów rozpowszechniających teorie spiskowe. Czy każda opinia zasługuje na mikrofon? Gdzie kończy się pluralizm debaty, a zaczyna legitymizowanie narracji opartych na strachu i wskazywaniu kolejnych grup jako wrogów? Teorie spiskowe pewnie nie znikną, ale to od nas zależy, jak dużo miejsca jesteśmy gotowi im oddać.