0:00
0:00

0:00

18 września 2026

Reemigracja według AfD. Kto ma prawo zostać w Niemczech?

przeczytasz w 10 minut

Reemigracja, której domaga się AfD, ma być czymś więcej niż deportacją. Kanclerz Friedrich Merz mówi, że to synonim czystki etnicznej. Spór dotyczy tego, czy pełnoprawny niemiecki obywatel o migracyjnych korzeniach może kiedyś usłyszeć, że jest w Niemczech tylko gościem.

Google News

Ulrich Siegmund, przywódca AfD w Saksonii-Anhalt, już po zwycięstwie swojej partii w wyborach do tamtejszego landowego parlamentu stwierdził, że przy reemigracji może się przydać przemysł zbrojeniowy. Tłumaczył, dlaczego nie należy z góry odrzucać produkcji zbrojeniowej: wielkie przedsięwzięcie odsyłania ludzi będzie wymagało odpowiednich narzędzi. Na polityków partii głównego nurtu tego dnia padł blady strach.

Rzecznik Siegmunda doprecyzował później, że przemysł ten produkuje również pojazdy, wyposażenie i środki ochronne. I dodał, że wypowiedź nie była zapowiedzią strzelania do migrantów.

Tymczasem wypada zadać pytanie: jak wielu ludzi i z jakich powodów partia chciałaby wywieźć? Sam szef saksońsko-anhalckiej Alternatywy dla Niemiec, zapytany przez telewizję Phoenix o różnicę między reemigracją a deportacją, odpowiedział: „Reemigracja to znacznie więcej niż deportacja”.

Mówił też, że ma ona dotyczyć wszystkich, którzy nie chcą wnosić wkładu w życie kraju.

9 września kanclerz Friedrich Merz w debacie budżetowej w Bundestagu powiedział pod adresem AfD: „Słowo »reemigracja« jest niczym innym jak synonimem czystki etnicznej ze względu na pochodzenie i kolor skóry”. Te słowa padły z ust chadeckiego polityka opowiadającego się jednak za zaostrzeniem polityki migracyjnej.

Przyjrzyjmy się słowu „reemigracja”. Brzmi niemal kojąco. Sugeruje powrót, domknięcie cyklu podróży, przywrócenie bytów i rzeczy na właściwe miejsce. Wyjechałeś, teraz wracasz. Pozostaje ustalić, gdzie właściwie jest dom człowieka urodzonego w Niemczech, który tu chodził do szkoły, ma obywatelstwo i nigdy nigdzie się nie przeprowadzał. W jego przypadku „powrót” wymaga najpierw politycznej decyzji i uznania, że mieszka u siebie przez pomyłkę.

Rzeczywistość jest jednak nieco inna.

Co obiecuje skrajna prawica

AfD stanowczo odrzuca zarzut, że zamierza deportować niemieckich obywateli ze względu na ich pochodzenie. W odezwie z 29 stycznia 2024 roku zapewniła, że do niemieckiej wspólnoty obywatelskiej należą wszyscy Niemcy, niezależnie od korzeni i religii. Odrzuciła arbitralne deportacje zbiorowe, nieuwzględniające indywidualnego prawa pobytu. Reemigrację przedstawiła jako zgodne z prawem odsyłanie cudzoziemców zobowiązanych do opuszczenia kraju.

W programie wyborczym przed elekcją do Bundestagu w 2025 roku reemigracja dostała już konkretną postać. AfD zapowiedziała skuteczniejsze wykonywanie decyzji nakazujących wyjazd, wspieranie dobrowolnych powrotów i ograniczenie świadczeń, które uważa za zachętę do przyjazdu. Chce również weryfikować przyznaną ochronę, gdy jej zdaniem ustaną przyczyny ucieczki, oraz ułatwić wydalanie cudzoziemców dopuszczających się poważnych przestępstw.

W programie na 2026 rok w Saksonii-Anhalt partia przewiduje między innymi zwiększenie liczby miejsc w ośrodkach detencyjnych i więcej lotów deportacyjnych z Halle/Leipzig. Chce powołać pełnomocnika do spraw reemigracji. Zapowiada też sprawdzenie możliwości stosowania dozoru elektronicznego i ograniczenia swobody przemieszczania się osób zobowiązanych do wyjazdu.

W tym samym dokumencie AfD uznaje, że pieniądze przeznaczone dotąd na pomoc w integracji miałyby finansować pomoc w wyjeździe. Urzędy powinny wykorzystać swoje uprawnienia, żeby zmienić kulturę przyjmowania w kulturę żegnania. To nadal propozycje polityczne, których wykonanie zależałoby od obowiązującego prawa i możliwości władz landu, ale wyraźnie pokazują jednak, czego AfD oczekuje od urzędnika: ma szukać sposobu, by człowieka odprawić.

Państwo może odsyłać cudzoziemców, którzy nie mają prawa pobytu, z zachowaniem gwarancji chroniących ich przed prześladowaniem. Właśnie dlatego warto pytać o kryteria. Czy konkretna osoba otrzymała ostateczną decyzję po rozpatrzeniu jej sprawy? Czy nadal potrzebuje ochrony? Czy w sporze w ogóle chodzi o prawo pobytu, czy już o nazwisko i przekonania?

Bez tych rozróżnień dyskusja kończy się na wymianie oskarżeń, a partia może odpowiadać na każdy zarzut najwęższą definicją własnego hasła.

Obywatel do ponownego sprawdzenia

Szerszą definicję od lat rozwija Martin Sellner, austriacki działacz skrajnej prawicy i jeden z głównych propagatorów reemigracji. Jego wizja obejmuje także obywateli uznanych za niedostatecznie zasymilowanych. W grę wchodzi zarówno pozbawianie obywatelstwa, jak i wywieranie takiej presji na życie religijne, społeczne czy ekonomiczne, żeby zainteresowani sami zdecydowali się wyjechać.

Te poglądy analizował niemiecki Federalny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 czerwca 2025 roku dotyczącym zakazu działalności wydawnictwa „Compact”.

Sąd wskazał, że koncepcja Sellnera tworzy dwie kategorie obywateli. Przynależność części z nich może być kwestionowana ze względu na pochodzenie i brak oczekiwanej asymilacji. Uznał taki sposób myślenia za sprzeczny z godnością człowieka i równym statusem obywateli. Zarazem uchylił zakaz działalności „Compact”. Obrona wolności publikowania nie wymagała uznania publikowanych idei za nieszkodliwe.

Sellner, jako Austriak, nie jest i nie będzie autorem obowiązującego w Niemczech prawa, ani nie wypowiada się w imieniu całej AfD. Istotne są tu wypowiedzi polityków partii.

Wyższy Sąd Administracyjny w Münster, rozpatrując sprawę obserwacji AfD przez Urząd Ochrony Konstytucji, analizował między innymi słowa Björna Höckego o reemigracji osób niezdolnych do integracji i programach „deislamizacji”. Wskazał, że mogą one obejmować także obywateli. Samo użycie słowa „reemigracja” nie przesądzało o niekonstytucyjności. Znaczenie miało, kogo polityk chciałby nim objąć.

Jeśli asymilacja ma być warunkiem pełnego uznania za swojego, rodzi się proste pytanie: kto i według jakiej miary rozstrzygnie, że człowiek już spełnił wymagania? Znajomość języka można sprawdzić, podobnie jak fakt popełnienia przestępstwa. Znacznie trudniej ustalić, kiedy ktoś jest już „jednym z nas”, jeśli miarą mają być obyczaj, religia albo pochodzenie. Zawsze można znaleźć krewnych, wspomnienie czy zwyczaj, które każą ponowić egzamin. Obywatelstwo przyznane na takich zasadach nie daje trwałej pewności.

Nie trzeba przy tym od razu posyłać po człowieka policji. Można utrudniać mu pracę, ograniczać swobodę praktykowania religii, podawać w wątpliwość jego lojalność. Wyjazd po serii takich decyzji da się później zapisać jako dobrowolny. Dlatego dyskusji nie wolno ograniczać do pytania, czy ktoś zostanie siłą wsadzony do samolotu. Przymus może działać także przez stopniowe odbieranie człowiekowi możliwości normalnego życia.

Trzeba jednak zachować ostrożność przy opisie spotkania w Poczdamie z listopada 2023 roku, o którym pisał CORRECTIV. W marcu 2026 roku berliński sąd pierwszej instancji zakazał CORRECTIV-owi używania określonych sformułowań w odniesieniu do uczestniczki spotkania, polityczki AfD Gerrit Huy. Chodziło między innymi o przedstawianie sprawy jako planu wydalania niemieckich obywateli. W maju, w odrębnej sprawie dotyczącej wypowiedzi Philippa Rucha, sąd dopuścił określenie „konferencja deportacyjna”. To rozstrzygnięcie nie zmieniało orzeczenia dotyczącego Huy. Ocenę pojęcia reemigracji można jednak oprzeć na publicznych programach AfD i wypowiedziach jej polityków, bez uzależniania jej od najbardziej spornego opisu jednego spotkania.

Kogo broni kanclerz

Sprzeciw wobec tych pomysłów połączył polityków, których dzieli niemal wszystko w sprawach migracji. Już podczas debaty w Bundestagu 18 stycznia 2024 roku Lars Klingbeil z SPD mówił o lęku obywateli zastanawiających się przy kuchennym stole, czy będą musieli opuścić własny kraj. Przywołał wiadomość od młodego człowieka, którego rodzice mieszkali w Niemczech od 32 lat. Britta Haßelmann z Zielonych odwoływała się do konstytucyjnej ochrony godności i odpowiedzialności wynikającej z niemieckiej historii.

Merz używa języka bardziej gospodarczego. We wrześniowym wystąpieniu przypominał, że bez ludzi o migracyjnych korzeniach niemieckie szpitale, opieka nad starszymi czy przedsiębiorstwa miałyby poważne kłopoty z funkcjonowaniem. Próbował też rozdzielić dwie sprawy: zwiększenie liczby powrotów osób bez trwałego prawa pobytu oraz obecność tych, którzy legalnie mieszkają i pracują w kraju. Nazwanie pomysłów AfD czystką etniczną nie oznaczało porzucenia przez kanclerza jego własnej restrykcyjnej polityki migracyjnej.

AfD odpowiada podobnym rozróżnieniem. W oświadczeniu z 11 września Siegmund i Oliver Kirchner zapewnili, że legalnie pracujący, zintegrowani pracownicy ochrony zdrowia są mile widziani. Wyjechać mają ci, którzy przebywają w kraju nielegalnie, są zobowiązani do wyjazdu lub popełniają przestępstwa. Partia chce uchodzić za siłę zdolną usunąć niepożądanych bez utraty potrzebnych. Stąd zapewnienia dla pracujących lekarzy, wygłaszane obok znacznie pojemniejszych deklaracji o reemigracji.

Argument, że Niemcy potrzebują lekarzy i pielęgniarek, jest zrozumiały. Ma jednak wadę: bezpieczeństwo człowieka wiąże z jego przydatnością. Co z obywatelem, który nie pracuje, bo zachorował? Co z tym, który jest po prostu kiepskim pracownikiem? Rodowitego Niemca nie odsyła się do kraju przodków za nieudaną karierę. Jeśli wobec obywatela o innych korzeniach zaczynamy w ogóle rozważać takie pytanie, przyznaliśmy już, że jego przynależność jest warunkowa.

Niemiecka ustawa zasadnicza chroni przed dyskryminacją ze względu na pochodzenie czy wiarę, a w artykule 16 ustanawia ochronę obywatelstwa. To konkretny porządek prawny, którego nie można ominąć deklaracją, że lud wyraził wolę przy urnach. Obywatel nie zawiera z państwem corocznej umowy o przydatności. Ma prawo do zwyczajnego życia, również do jego niepowodzeń. Ani wdzięczność za przyjęcie, ani wybitne zasługi nie powinny być warunkiem zachowania tego prawa.

Ludność „do uporządkowania”

Pomysł, że spokój zaprowadza się przez przesuwanie ludzi po mapie, ma w Europie długą historię. Szczególnie pouczające są przedsięwzięcia opakowane w język rozwiązania problemu. Obiecywały zakończenie konfliktów, dopasowanie granic do narodów, usunięcie powodów do kolejnych wojen. Z punktu widzenia państwa ludność miała trafić tam, gdzie powinna. Z punktu widzenia człowieka oznaczało to często opuszczenie jedynego miejsca, które znał.

30 stycznia 1923 roku Grecja i Turcja podpisały w Lozannie konwencję o przymusowej wymianie ludności. Objęła prawosławnych obywateli Turcji oraz muzułmańskich obywateli Grecji, z wyjątkami dotyczącymi między innymi Greków w Konstantynopolu i muzułmanów w zachodniej Tracji. O przypisaniu do przyszłej ojczyzny rozstrzygało wyznanie. Konwencja ograniczała również możliwość powrotu bez zgody państwa, które człowiek musiał opuścić.

Muzułmanie z Krety mogli mówić po grecku, a mimo to podlegali przesiedleniu do Turcji. Język nie wystarczył. Podpisany po wojnie grecko-tureckiej dokument miał porządkować skutki katastrofy, ale jednocześnie utrwalał zasadę, że człowiek może zostać usunięty ze swojego kraju, bo przypisano go do niewłaściwej wspólnoty. Nie jest to tożsama sytuacja z dzisiejszymi Niemcami. Pokazuje jednak, jak łatwo słowo „powrót” zaciera różnicę między odzyskiwaniem domu a utratą domu.

Polska ma własną lekcję administracyjnie wymuszonego wyjazdu. W następstwie antysemickiej kampanii Marca 1968 ludzie opuszczali kraj, w którym często przeżyli całe dotychczasowe życie. Państwo wymagało od nich zrzeczenia się obywatelstwa. Otrzymywali dokument podróży, w którym potraktowani zostali jak bezpaństwowcy. Według Muzeum POLIN w latach 1968–1972 wydano około 13 tysięcy takich dokumentów.

Wśród wyjeżdżających byli Samuel i Bella Sandlerowie. On zajmował się polską literaturą, ona historią wychowania. Ich praca naukowa była osadzona w kraju, który uznał ich za obcych. W 1969 roku wyjechali z ośmioletnią córką.

Taki wyjazd nie wymagał formalnego nakazu deportacji dla każdego z osobna. Wystarczyło uczynić pozostanie wystarczająco trudnym, upokarzającym albo beznadziejnym. Można było później mówić, że przecież sami złożyli podania. Dlatego przy współczesnych obietnicach zachęcania do powrotu trzeba czytać również to, co ma poprzedzić decyzję o wyjeździe. Podpis na formularzu niewiele wyjaśnia, jeśli nie wiemy, jak państwo doprowadziło człowieka do biurka.

Niemiecka pamięć

W Niemczech porównanie z przeszłością pojawia się szybciej i uderza mocniej. Bywa przez to nadużywane. Samo wywołanie Hitlera nie rozstrzyga, czy konkretna współczesna propozycja narusza prawa człowieka. AfD można oceniać na podstawie jej własnych słów. Historia pomaga jednak rozpoznać znaczenie obietnicy, że państwo odzyska zdrowie, gdy pozbędzie się pewnej kategorii mieszkańców.

Nazistowskie prześladowania Żydów obejmowały początkowo wypychanie ich z życia zawodowego i publicznego, odbieranie majątku, nakłanianie do emigracji. Wyjazd przedstawiano jako rozwiązanie, choć władze jednocześnie go utrudniały, a znalezienie kraju gotowego przyjąć uchodźców stawało się coraz trudniejsze. Człowiek miał opuścić dom, ale nie otrzymywał przez to prawa do wejścia gdziekolwiek indziej.

Ustawy norymberskie z września 1935 roku odcięły niemieckich Żydów od pełni praw obywatelskich. Status obywatela Rzeszy zastrzeżono dla osób „krwi niemieckiej lub pokrewnej”. Nie należy tego skracać do twierdzenia, że jednego dnia wszyscy Żydzi automatycznie utracili niemiecką przynależność do państwa. Utworzono natomiast prawne kategorie, które odbierały równość tym, którzy dotąd byli współobywatelami. O zaliczeniu do prześladowanej grupy przesądzało pochodzenie etniczne. Chrzest czy osobiste przekonania nie pozwalały się z niego wypisać.

W tym miejscu historia staje się szczególnie niewygodna dla współczesnego języka asymilacji. Można być doskonale zadomowionym w języku i obyczaju kraju, uważać jego historię za własną, a mimo to usłyszeć, że to za mało. Władza zainteresowana genealogią zawsze znajdzie wcześniejsze pokolenie. Każde życie ma przodków, których sam zainteresowany nie wybierał.

28 i 29 października 1938 roku nazistowskie Niemcy przeprowadziły tak zwaną Polenaktion. Około 17 tysięcy Żydów posiadających polskie obywatelstwo zatrzymano i wypędzono do Polski. Wielu mieszkało w Niemczech od lat. Część rodzin została rozdzielona, a tysiące ludzi utknęły w Zbąszyniu w bardzo trudnych warunkach. Dla administracji byli obywatelami innego kraju. Dla siebie samych byli ludźmi nagle wyrwanymi z własnego życia.

W 1940 roku powstał niemiecki plan deportowania europejskich Żydów na Madagaskar, francuską kolonię. Był kolejną próbą wskazania miejsca, do którego można usunąć ludzi uznanych za zbędnych w Europie.

Do października 1941 roku nazistowskie władze formalnie popierały żydowską emigrację. Potem jej zakazały. Masowe mordy już trwały, a wkrótce ogromna część tych, którzy pozostali w zasięgu nazistów, miała zostać zamordowana. Nie była to kolejność zdarzeń, w której każdy pomysł deportacji musi zakończyć się Zagładą. Wojna i kolejne decyzje sprawców miały znaczenie. Nie wolno jednak wymazać wcześniejszego wypędzania z historii prześladowań, jakby należało do zupełnie innego porządku.

Merz sformułował oskarżenie polityczne. Jego słowa nie dowodzą, że AfD zamierza powtórzyć Zagładę; z przytoczonych dokumentów nie da się wyprowadzić takiego twierdzenia. Pokazują one jednak, że w sporze o reemigrację pojawia się idea selekcji mieszkańców według kryteriów wykraczających poza prawo pobytu. W swojej radykalnej wersji może ona objąć także ludzi, których państwo uznało już za obywateli.

Dzisiejsze Niemcy mają konstytucję chroniącą jednostkę, niezależne sądy i demokratyczną opozycję. Orzeczenia sądów pokazują, że te zabezpieczenia działają również wtedy, gdy nie spełniają oczekiwań przeciwników AfD. Instytucje istnieją po to, by polityczna deklaracja nie mogła bez przeszkód przełożyć się na krzywdę. Ich skuteczność zależy jednak także od tego, czy ludzie zechcą bronić praw przysługujących komuś, kogo nie lubią.

Pamięć historyczna ma sens tylko wtedy, gdy pozwala dostrzec zagrożenie, zanim przybierze postać znaną z podręcznika. Czekanie na wierną kopię dawnej katastrofy czyniłoby ją bezużyteczną. Nie trzeba przewidywać identycznego finału, żeby sprzeciwić się odbieraniu ludziom równego statusu. Już perspektywa życia z podejrzeniem, że obywatelstwo może zostać podważone z powodu pochodzenia, jest krzywdą wymagającą politycznej odpowiedzi.

W Muzeum Żydowskim w Berlinie zachowało się pismo dotyczące Meilecha Wolkenfelda, wystawione przez berlińską policję 28 października 1938 roku. Nakazywało mu opuścić Niemcy w ciągu 24 godzin. Wolkenfelda zatrzymano jednak od razu i wywieziono na granicę z Polską. Doba obiecana na papierze okazała się fikcją.

Trudno o bardziej konkretne przypomnienie, jak wiele ludzkiego życia można unieważnić kilkoma urzędowymi zdaniami. Za słowem „wyjazd” kryją się rzeczy, których nie pomieści żaden formularz: dom, w którym zna się każdy odgłos, i cmentarz, na którym leży ktoś bliski. Zanim polityk zacznie mówić o odsyłaniu ludzi na właściwe miejsce, warto zapytać, skąd wie lepiej od nich, gdzie ono jest.

Radosław Korzycki

Były korespondent polskich mediów w USA, regularnie publikuje w gazeta.pl i Vogue, wcześniej pisał do Polityki, Tygodnika Powszechnego, Gazety Wyborczej i Dwutygodnika. Komentuje amerykańską politykę na antenie TOK FM. Oprócz tego zajmuje się animowaniem wydarzeń kulturalnych i produkcją teatru w warszawskim Śródmieściu. Dużo czyta i podróżuje, dalej studiuje na własną rękę historię idei, z form dziennikarskich najlepiej się czuje w wywiadzie i reportażu.

Komentarze