Rządzący pozbawili uchodźców z Ukrainy dostępu do opieki medycznej. 55 organizacji apeluje

Po wygaszeniu rozwiązań ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa nieubezpieczeni ukraińscy uchodźcy (oprócz kilku wyjątków) stracili dostęp do służby zdrowia. W OKO.press publikujemy kolejny już apel organizacji pozarządowych działających na rzecz uchodźców i migrantów.

Apel organizacji humanitarnych i eksperckich w sprawie dostępu do opieki medycznej dla uchodźców z Ukrainy

Adresaci:

Donald Tusk, Prezes Rady Ministrów RP

Włodzimierz Czarzasty, Marszałek Sejmu RP

Małgorzata Kidawa-Błońska, Marszałkini Senatu RP

Marcin Kierwiński, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji

Agnieszka Dziemianowicz-Bąk, Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

Jolanta Sobierańska-Grenda, Ministra Zdrowia

Maciej Karaszewski, Dyrektor Departamentu Lecznictwa w Ministerstwie Zdrowia

Zbigniew Muszyński, Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

Marta Golbik, Przewodnicząca Komisji Zdrowia

Katarzyna Ueberhan, Przewodnicząca Komisji Polityki Społecznej

Agnieszka Pomaska, Przewodnicząca Komisji ds. Unii Europejskiej

Komisja Zdrowia Sejmu RP

Komisja Polityki Społecznej

Komisja ds. UE

Kluby poselskie

Koła Senackie

Do wiadomości:

Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich

Monika Horna-Cieślak, Rzeczniczka Praw Dziecka

Maja Nowak, Pełnomocniczka Rządu ds. Osób z Niepełnosprawnościami

Komisja Europejska – DG HOME

Ambasada Ukrainy w RP

UNHCR Polska

Redakcje mediów ogólnopolskich i lokalnych

Szanowni Państwo!

Dnia 5 marca 2026 roku weszła w życie ustawa wygaszająca część rozwiązań przyjętych w 2022 roku w odpowiedzi na pełnoskalową rosyjską agresję na Ukrainę. W wyniku zmian legislacyjnych uchodźcy wojenni z Ukrainy zostali pozbawieni możliwości uzyskania zasiłku stałego (i okresowego) w systemie pomocy społecznej. Dla wielu osób trwale niezdolnych do pracy świadczenie to stanowiło jedyną podstawę objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym przez ośrodki pomocy społecznej.

Do organizacji społecznych i lekarzy docierają liczne zgłoszenia osób, które straciły ubezpieczenie w trakcie leczenia, w tym leczenia onkologicznego. Ta zmiana wiąże się też z utratą dostępu do zabiegów niezbędnych do życia, np. do dializ.

Sytuacja ta budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia zobowiązań Polski wynikających z prawa Unii Europejskiej, w szczególności dyrektywy Rady Unii Europejskiej 2001/55/WE z dnia 20 lipca 2001 roku w sprawie ochrony czasowej, uruchomionej decyzją wykonawczą (UE) 2022/382, a następnie przedłużonej decyzją (UE) 2025/1460.

Dyrektywa ta zobowiązuje państwa członkowskie UE do zapewnienia osobom objętym ochroną dostępu do opieki zdrowotnej oraz minimalnych środków utrzymania.

Pozbawienie osób ciężko chorych możliwości korzystania z systemu opieki zdrowotnej jest sprzeczne z podstawowymi standardami ochrony praw człowieka i zasadami państwa prawa. Wzywamy Rząd Rzeczypospolitej Polskiej do pilnego podjęcia działań legislacyjnych zapewniających:

• przywrócenie możliwości przyznawania zasiłku stałego osobom objętym ochroną czasową, które są trwale niezdolne do pracy,
• zagwarantowanie prawa do ubezpieczenia zdrowotnego osobom objętym ochroną czasową niezależnie od prawa do świadczeń z pomocy społecznej,
• wprowadzenie przepisów przejściowych zapewniających ciągłość leczenia osobom pozostającym w trakcie terapii.

Od początku pełnoskalowej wojny w Ukrainie Polska odgrywała kluczową rolę w udzielaniu pomocy osobom uciekającym przed rosyjską agresją. Zachowanie dostępu najbardziej wrażliwych grup uchodźców do podstawowej opieki zdrowotnej oraz kontynuacji trwającego już leczenia ratującego życie jest nie tylko kwestią humanitarną, ale również elementarnym standardem państwa prawa.

Liczymy na pilną reakcję władz publicznych w przedstawionej sprawie w formie nowelizacji jednego przepisu ustawy lub rozporządzenia Ministerstwa Zdrowia.

Warszawa, dnia 30 marca 2026 r.

Załącznik do apelu. Skala problemu oraz charakter przypadków utraty dostępu do opieki zdrowotnej przez obywateli Ukrainy po 5 marca 2026 r.

W Polsce przebywa ok. 1 milion osób objętych ochroną czasową z Ukrainy. Większość z nich pracuje i posiada ubezpieczenie zdrowotne. Problem dotyczy w szczególności osób niezdolnych do pracy ze względu na wiek, niepełnosprawność lub stan zdrowia.

Szacunkowo problem może dotyczyć od kilku do kilkunastu tysięcy osób, [chodzi] głównie o osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami oraz ciężko chore.

Niniejszy materiał opracowano na podstawie:

• rzeczywistych przypadków zgłoszonych do organizacji pozarządowych,
• informacji od osób pracujących w systemie pomocy społecznej.

Przypadki dotyczą obywateli Ukrainy przebywających w Polsce, którzy po zmianach przepisów obowiązujących od 5 marca 2026 r. utracili dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej lub napotkali istotne bariery w ich uzyskaniu.

Uchodźcy z Ukrainy są systematycznie pozbawiani pomocy, co najmniej od 15 maja 2024 roku. To wówczas – pomimo obowiązywania decyzji wykonawczej Rady UE – wprowadzono przepis, zgodnie z którym jedynym dokumentem uprawniającym do uzyskania statusu UKR stał się ważny paszport, (co wykluczało z pomocy większość uchodźców z terenów okupowanych, którzy paszportu wyrobić nie mogli), zamknięto program 40+ (który był jedynym rozwiązaniem dla osób wymagających sterylnych warunków z przyczyn medycznych – np. dla uchodźcy oczekującego na przeszczep płuc, dla osób pod respiratorami lub karmionych dojelitowo) oraz wprowadzono m.in. odpłatność za zamieszkanie dzieci w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego. Istotne wątpliwości prawne w zakresie zgodności przyjętych rozwiązań z obowiązującym porządkiem prawnym jednoznacznie wykazał Rzecznik Praw Obywatelskich, Marcin Wiącek, w wystąpieniu generalnym dnia 22 lipca 2024 r.

Nowelizacja specustawy o pomocy obywatelom Ukrainy z dnia 12 września 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1301) praktycznie wykluczyła z pomocy, wynikającej z Decyzji wykonawczej 2022/382 Rady UE z 4 marca 2022 roku do Dyrektywy 2001/55/WE, w sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców, wszystkich nowo przybyłych uchodźców, znosząc okres 120 dni, w którym uchodźcy mieli prawo do bezpłatnego zakwaterowania i przynajmniej częściowego wyżywienia w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego. W praktyce pozbawiła tego prawa także nowo przybywające osoby z niepełnosprawnościami, mimo że znalazły się one na liście grup wrażliwych, czyli takich, które zachowały prawo do pobytu w Ośrodkach Zbiorowego Zakwaterowania (OZZ), ponieważ osoby te powinny się legitymować polskim orzeczeniem o niepełnosprawności (dzieci), lub stopniu niepełnosprawności umiarkowanym, lub znacznym (dorośli). Tymczasem okres oczekiwania na termin komisji orzekającej o niepełnosprawności to kilka miesięcy (w Warszawie w 2025 roku, to 6–8 miesięcy).

Ten przepis wprowadzono już w poprzedniej nowelizacji. Nowelizacja przepisów z 2025 roku zniosła natomiast zarówno okres 120 dni na adaptację, jak i przesłankę humanitarną, pozwalającą dotąd osobom z niepełnosprawnościami na zwolnienie z opłat za zakwaterowanie w okresie oczekiwania na orzeczenie pod warunkiem przedstawienia zaświadczenia o złożeniu wniosku o polskie orzeczenie oraz orzeczenia ukraińskiego. Wprowadziła również m.in. ograniczenia w dostępie do 800+ (niemal wyłącznie dla osób pracujących) i w dostępie do ochrony zdrowia (pozostawiając jednak podstawowe świadczenia zdrowotne, dostępne dla wszystkich beneficjentów ochrony czasowej w Polsce – zgodnie z przepisami wspomnianej dyrektywy i decyzji wykonawczej UE).

Ustawa o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 203), domknęła proces wykluczania ze wsparcia systemowego osób w najtrudniejszej sytuacji życiowej.

Organizacje pozarządowe podejmowały ten temat w uwagach zgłaszanych w ramach konsultacji społecznych, a także na konsultacjach stacjonarnych 12 stycznia 2026 roku. Wskazywały na niebezpieczeństwa wynikające z wykreślenia z katalogu osób uprawnionych do zakwaterowania w OZZ samotnych opiekunów trojga i więcej dzieci, samych dzieci pozostających np. pod opieką dziadków na emeryturze lub rodziców z orzeczoną w Polsce niepełnosprawnością, pełnoletnich uczniów, nieinstytucjonalnych opiekunów sprawujących pieczę zastępczą.

Najtrudniejszą do przyjęcia zmianą wprowadzoną przez „ustawę wygaszającą” jest niemal całkowite wykluczenie z systemu ochrony zdrowia osób innych niż dzieci do 18 roku życia, dorosłe osoby ubezpieczone przez pracodawcę (lub przy członku najbliższej rodziny mieszkającym w tym samym gospodarstwie domowym), ofiary tortur i gwałtów (istnieje ryzyko, że ten zapis będzie praktycznie niewykonywalny) oraz mieszkańców Ośrodków Zakwaterowania Zbiorowego. Organizacje pozarządowe wskazywały, że w związku z wprowadzeniem tego przepisu osobom z niepełnosprawnościami jeszcze trudniej będzie się ubiegać o polskie orzeczenie (komisje orzekające nie zawsze respektują opinie lekarskie wydawane przez lekarzy przyjmujących prywatnie, do państwowej opieki medycznej osobom tym dostęp z mocy ustawy nie przysługuje także, dlatego, że nie przysługuje im możliwość zakwaterowania w OZZ) i że nastąpi fala powrotów uchodźców z grup wrażliwych do OZZ.

Nie przewidziały dwóch istotnych decyzji, wprowadzonych już po konsultacjach społecznych (strona społeczna nie mogła się, więc do nich odnieść w czasie procedowania ustawy):

1) Zniesiono możliwość ubiegania się przez uchodźców trwale niezdolnych do pracy (ze względu na wiek, niepełnosprawność lub chorobę przewlekłą) i spełniających kryterium dochodowe o zasiłek stały, będący nie tylko ich głównym źródłem dochodu, ale także jedyną możliwością objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym (przez Ośrodek Pomocy Społecznej). 2) Wstrzymano do odwołania możliwość kwaterowania w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego. Informacji tej nie podano do wiadomości publicznej – organizacje pozarządowe dowiadują się o tym od samych gospodarzy ośrodków lub w bezpośrednim kontakcie z urzędnikami.

W konsekwencji dorosłe osoby z grup wrażliwych mieszkające poza ośrodkami (starsze, z niepełnosprawnościami i chorobami przewlekłymi) zostały systemowo wykluczone z opieki zdrowotnej. Większości z nich nie stać na wykupienie dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego (około 830 zł miesięcznie, przy przeciętnej wysokości emerytury ukraińskiej wynoszącej równowartość ok. 300 zł miesięcznie).

Zgłoszono przypadki osób chorych onkologicznie (rak szyjki macicy, czerniak, rak płuc), które z dnia na dzień zostały zmuszone do przerwania leczenia ratującego życie: chemio-, radio- lub farmakoterapię, a także m.in. osoby z ciężką hemofilią i po udarze, której odmówiono podania koniecznego czynnika i wizyty u hematologa. Osoby te często są w Polsce same lub mają pod opieką niepełnoletnie dzieci. Szczególnie uderzający jest przypadek samotnej matki z czerniakiem w IV stadium, której po wejściu w życie ustawy wygaszającej odmówiono dalszego leczenia. Jak zaznacza pacjentka, z osobami w jej stanie NFZ nie podpisuje nawet umów na dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne.

Jedna z uchodźczyń zwróciła uwagę, że w przypadku leczenia onkologicznego niektóre świadczenia można uzyskać tylko w ramach państwowej służby zdrowia – nawet, jeżeli kogoś byłoby stać na prywatną opiekę medyczną. Pacjentka jest po całkowitej amputacji jednej piersi i częściowej amputacji drugiej. Zgłasza problem z otrzymaniem recepty na preparat Anastrozol, który musi przyjmować codziennie, i na bardzo wysokie koszty wizyt i badań specjalistycznych. W zgłaszanych przypadkach ZUS odmawia także objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym rodziców zgłaszanych przez pracujące dorosłe dzieci wskazując, jako przyczynę pobieranie emerytury z Ukrainy. Rozwiązaniem byłby transfer ukraińskich emerytur, to jednak zajmuje kilka miesięcy. W efekcie osoby starsze pozostają bez żadnego dostępu do leczenia, mimo że ich najbliżsi są objęci systemem ubezpieczenia.

Pacjentów ukraińskich tuż przed wejściem w życie ustawy wygaszającej wypisywano z Domów Pomocy Społecznej (DPS). Osoby niemające krewnych w Polsce przenoszono do OZZ, często niemających dla tej grupy właściwych warunków (brak windy i inne bariery architektoniczne, brak opieki, której potrzebują osoby niesamodzielne). Pracownicy ośrodków pomocy społecznej i hospicjów zwracali się – i wciąż się zwracają – po pomoc zarówno do urzędów, jak i do organizacji pozarządowych. Przyznają, że brakuje im przeszkolenia z przepisów nowej ustawy, czują się w nich zagubieni.

Na chaos skarżą się także placówki medyczne, a jego skutki odczuwają ukraińscy pacjenci. Tu powtarzalne są dwa rodzaje sytuacji:

1) Do opieki medycznej w stanie bezpośredniego zagrożenia zdrowia i życia są uprawnieni wszyscy posiadacze ochrony czasowej w Polsce. Ponieważ jednak to pracownicy SOR oceniają stopień zagrożenia, pacjent nie wie, czy nie otrzyma rachunku za pomoc medyczną – a niekiedy same szpitale nie wiedzą, jak taką pomoc zaklasyfikować i odmawiają pacjentom przyjęcia ze względu na brak ubezpieczenia. Zdarza się także, że pacjent może nie być w stanie prawidłowo ocenić charakteru objawów, np. u osób z PTSD mogą wystąpić objawy do złudzenia przypominające stan przedzawałowy (duszności, zawroty głowy, kłucie w klatce piersiowej), ale w istocie nimi nie być. Pacjent jednak nie jest w stanie tego ocenić.

2) Osoby mieszkające w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego powinny zachować prawo do świadczeń zdrowotnych. Nie wszystkie placówki medyczne respektują jednak zaświadczenia o zamieszkaniu wydawane przez same OZZ. Znamy przypadek przychodni w jednym z podwarszawskich miast, która zażądała od pacjenta zaświadczenia o zamieszkaniu w OZZ wydanego przez ZUS. ZUS tymczasem nie może takiego zaświadczenia wydać. Innej przychodni w tymsamym mieście wystarczyło zaświadczenie wydane przez OZZ. Ponieważ placówki medyczne nie mają pewności, co do zmian stanu prawnego w najbliższej perspektywie, już teraz odwołują planowe wizyty nawet pacjentom mieszkającym w ośrodkach zakwaterowania zbiorowego. Przykład: mieszkańca podwarszawskiego OZZ wykreślono z kolejki do kardiologa, choć od dawna był zapisany na wizytę, która miała się odbyć w sierpniu 2026.

Podsumowując, problem ma charakter systemowy, powtarzalny oraz o istotnej skali społecznej. Tylko do jednej organizacji na obecną chwilę zgłosiły się 132 osoby, a organizacje odnotowują stały napływ nowych przypadków.

Ustawa wygaszająca uderza w osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji życiowej: starsze, z niepełnosprawnościami i chorobami przewlekłymi, które często nie mają możliwości powrotu do Ukrainy, ponieważ pochodzą z terenów obecnie okupowanych lub położonych w strefie aktywnych działań bojowych, nie mają w kraju bliskich lub ich stan zdrowia uniemożliwia transport do Ukrainy (a także do krajów Europy Zachodniej, które byłyby gotowe takie osoby przyjąć – np. do Danii lub Finlandii). Obecny stan prawny prowadzi do przerwania leczenia oraz zagrożenia zdrowia i życia, a obowiązujące rozwiązania skutkują faktycznym wyłączeniem części osób objętych ochroną czasową z systemu ochrony zdrowia.

Zgromadzony materiał wskazuje jednoznacznie, że zmiany obowiązujące od dnia 5 marca 2026 r. doprowadziły do powstania luki systemowej, skutkującej faktycznym wykluczeniem osób z grup szczególnie wrażliwych z systemu ochrony zdrowia. Problem był przedmiotem analiz organizacji prawniczych i społecznych, w tym Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz Stowarzyszenia Interwencji Prawnej, które wskazywały na poważne wątpliwości prawne oraz ryzyko naruszenia standardów ochrony praw człowieka i prawa Unii Europejskiej. Sytuacja jest również sygnalizowana przez organizacje pracujące bezpośrednio z uchodźcami, w tym Polskie Forum Migracyjne, a także przez organizacje międzynarodowe zajmujące się ochroną praw człowieka.

W związku z powyższym sytuacja wymaga pilnej interwencji na poziomie systemowym, przywracającej tym osobom prawo do świadczeń medycznych, kontynuacji rozpoczętego leczenia na dotychczasowych zasadach i (w przypadku osób uprawnionych) – do zasiłku stałego.

Lista sygnatariuszy (alfabetycznie)

Akcja Demokracja

Asymetryści

Centralna Rada Romów w Polsce

Centrum Integracji Cudzoziemców w Bielsku-Białej (Caritas Archidiecezji Katowickiej)

Centrum Integracji Cudzoziemców w Katowicach (Caritas Archidiecezji Katowickiej)

Fundacja “Dom tam, gdzie Ty”

Fundacja AB Show

Fundacja Akceptacja

Fundacja Asymetryści

Fundacja Blind&Proud

Fundacja Centrum integracji kobiet Nejmovirna PL

Fundacja Dobre Początki

Fundacja Feminoteka

Fundacja Folkowisko

Fundacja HelpNowHUB

Fundacja Humanitarni

Fundacja Inicjatywa Dom Otwarty

Fundacja Integracji I Rozwoju Cudzoziemców w Polsce

Fundacja Miasto Obywatelskie Lubartów

Fundacja Pallium for Ukraine

Fundacja Początek

Fundacja Przestrzeń do życia

Fundacja Raban

Fundacja SonderTime

Fundacja Step by Step

Fundacja To Proste

Fundacja Ukraina

Fundacja Ukraina – Wałbrzych

Fundacja VITA DE LEX

Fundacja Wolno Nam

Fundacja Wymiany Kulturowej toTU toTAM

Hope & Humanity Poland

Inicjatywa “Nasz Rzecznik”

Konsorcjum Migracyjne

Kwitnący Dom

NOMADA Stowarzyszenie na Rzecz Integracji Społeczeństwa Wielokulturowego

Obywatele RP

Ogólnopolska nieformalna Grupa Inicjatywna Asystentów Międzykulturowych amTime

Podlaskie Ochotnicze Pogotowie Humanitarne

POLSKA AKCJA HUMANITARNA

Rubikus Help UA

SILVA Ochotnicza Jednostka Ratowniczo-Poszukiwawcza

Stowarzyszenie “Cała Naprzód”

Stowarzyszenie “NIGDY WIĘCEJ”

Stowarzyszenie “Związek Ukraińców w Suwałkach”

Stowarzyszenie Aktywność Współpraca Rozwój Wszyscy Swoi

Stowarzyszenie Homo Faber

Stowarzyszenie Interwencji Prawnej

Stowarzyszenie Local Girls Movement

Stowarzyszenie MOST

Stowarzyszenie Mudita

Stowarzyszenie na rzecz imigranckich rodzin osób z niepełnosprawnościami “Patchwork”

Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy “Agape”

Śląskie Forum Organizacji Pozarządowych KAFOS

Żydowskie Stowarzyszenie Czulent