Weszła w życie ustawa wygaszająca pomoc dla uchodźców z Ukrainy. Jakie będą zmiany?

5 marca 2026 roku weszła w życie ustawa „o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw”. Specustawa ukraińska przyjęta 12 marca 2022 roku była według rządu przyjęta „w trybie interwencyjnym i jako rozwiązanie tymczasowe”. Natomiast „po prawie czterech latach sytuacja jest stabilniejsza – większość uchodźców pracuje, a ich dzieci uczęszczają do szkół. W związku z tym rząd wygasza nadzwyczajne przepisy i przechodzi na rozwiązania systemowe”.

Większość przepisów będzie stopniowo wygaszana, część przeniesiona do przepisów ogólnych – m.in. do ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (2003 roku).

Sejm uchwalił ustawę wygaszającą 23 stycznia 2026 roku, 19 lutego podpisał ją prezydent.

Według ostatnich danych z początku lutego 2026 roku w Polsce zarejestrowanych jest 966 tys. ukraińskich uchodźców.

Na zdjęciu: 24 sierpnia 2022 Lublin, plac Łokietka. Obchody Dnia Niepodległości Ukrainy. Fot. Jakub Orzechowski/Agencja Wyborcza.pl

Co się zmieni dla uchodźców z Ukrainy?

Legalność pobytu

Najważniejszą informacją dla ukraińskich uchodźców jest to, że ochrona tymczasowa została przedłużona do 4 marca 2027 roku (tak, jak przewiduje to odpowiednia dyrektywa Unii Europejskiej). A PESEL UKR będzie obowiązywał przez cały okres obowiązywania dyrektywy europejskiej.

Według nowych przepisów osoby, które chcą zostać objęte ochroną czasową w Polsce, będą miały 30 dni od dnia przekroczenia granicy Rzeczypospolitej Polskiej na złożenie wniosku o PESEL ze statusem UKR. Gdy tego nie zrobią, będzie to odebrane jako „rezygnacja z ochrony czasowej”.

Stracą ochronę czasową i prawo do legalnego pobytu w Polsce również osoby, którym PESEL UKR został nadany na podstawie oświadczenia (na podstawie np. aktu urodzenia), jeśli nie potwierdzą tożsamości na podstawie ważnego dokumentu podróży do 31 sierpnia 2026 roku.

Ochrona tymczasowa wygasa również w przypadku wyjazdu z Polski na okres dłuższy niż 30 dni, pisemnej rezygnacji z ochrony lub uzyskania innego statusu prawnego.

Uchodźcy z Ukrainy do 4 marca 2027 roku będą mieli możliwość złożyć wniosek o kartę CUKR. Jest to specjalna karta pobytu dla ukraińskich uchodźców, która będzie wydawana na trzy lata. Karta CUKR będzie możliwością przejściową i jednorazową – każda następna karta pobytu ma być wydawana na ogólnych warunkach obowiązujących cudzoziemców.

Żeby otrzymać kartę CUKR, ukraiński uchodźca powinien spełnić następujące warunki:

• w dniu złożenia wniosku oraz według stanu na 4 czerwca 2025 roku powinien mieć status UKR;
• mieć nieprzerwany status UKR przynajmniej przez 365 dni.

Jak informował Urząd ds. Cudzoziemców, system odrzuci wniosek o wydanie karty pobytu CUKR, jeśli w momencie składania wniosku w rejestrze PESEL UKR dane wnioskodawcy będą niekompletne. Tzn., że będzie brakować następujących danych:

• imię (imiona), nazwisko, data urodzenia, płeć, obywatelstwo,
• seria, numer i data ważności ważnego dokumentu podróży,
• odciski palców lub informacja o fizycznej niemożności pobrania odcisków palców,
• odwzorowanie własnoręcznego podpisu.

Karta ma być wydawana (lub zapadałaby decyzja odmowna, np. jeśli nie są spełnione warunki lub ze względu bezpieczeństwa państwa) w terminie 180 dni od złożenia wniosku. Składając wniosek, uchodźca powinien zapłacić 340 zł opłaty skarbowej oraz 100 zł za wydanie karty pobytu. W razie odmowy opłata skarbowa nie będzie zwrócona cudzoziemcowi (od 5 marca 2026 roku będzie to dotyczyć też innych wniosków pobytowych).

Jak pisaliśmy wcześniej, wniosek o kartę CUKR ma być złożony wyłącznie w formie elektronicznej za pomocą systemu MOS.2.0 (który w ogóle zapewni cyfrowe procedury związane z legalizacją pobytu dla wszystkich cudzoziemców). Na razie nie ma informacji o tym, od kiedy będzie można złożyć wniosek, warto śledzić komunikaty Urzędu ds. Cudzoziemców.

Warto uwzględnić, że otrzymując kartę pobytu CUKR dotychczasowy legalny pobyt uchodźcy przekształci się w zezwolenie na pobyt czasowy na okres 3 lat. Posiadacz karty CUKR nadal będzie miał pełny dostęp do rynku pracy oraz będzie mógł korzystać ze wszystkich uprawnień przewidzianych dla cudzoziemców posiadających zezwolenie na pobyt czasowy w Polsce.

Natomiast istotne jest, że w momencie odbioru karty CUKR osoba traci status UKR, a zatem prawo do świadczeń wynikających ze statusu UKR (osoba będzie uprawniona do świadczeń wynikających z innych przepisów, np. 800+, jeśli spełnia wymagania określone w tych przepisach – o tym poniżej).

Praca

Pozostaje uproszczona procedura zatrudnienia. Ukraińcy będą mogli nadal kontynuować pracę na podstawie powiadomienia (na zasadach dotychczasowych), jeśli pracodawca złożył go przed dniem wejścia w życie ustawy.

Co więcej, ustawa wprowadza trzyletni okres przejściowy, który pozwala wszystkim legalnie przebywającym w Polsce obywatelom Ukrainy na wykonywanie pracy na dotychczasowych zasadach na podstawie powiadomienia.

Osoby, które podjęły działalność gospodarczą na podstawie przepisów specustawy ukraińskiej do 5 marca 2026 roku, mogą ją prowadzić na dotychczasowych warunkach w okresie ich legalnego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Edukacja

Do końca roku szkolnego 2025/2026 przedłużone są przepisy dotyczące edukacji dzieci uchodźców wojennych z Ukrainy. Chodzi m.in. o zapewnienie dodatkowych lekcji języka polskiego, nauczanie w oddziale przygotowawczym, uproszczone zasady zatrudniania nauczycieli i asystentów międzykulturowych.

Po 31 sierpnia 2026 roku system edukacji przejdzie na ogólne zasady.

Opieka zdrowotna i świadczenia

Po wygaśnięciu przepisów specustawy ukraińskiej dostęp do wszystkich świadczeń opieki zdrowotnej mają tylko ci uchodźcy, którzy są ubezpieczeni (jeśli nie są – to otrzymają pomoc wyłącznie w nagłych przypadkach). Ustawa przewiduje wyjątki.

Świadczenia opieki zdrowotnej (z wyjątkiem m.in. leczenia uzdrowiskowego, rehabilitacji, leczenia niepłodności, zabiegów endoprotezoplastyki i usunięcia zaćmy oraz podania produktów leczniczych wydawanych świadczeniobiorcom w ramach programów ministra zdrowia) nadal przysługują osobom ze statusem UKR:

• które były ofiarami tortur, gwałtu;
• do ukończenia 18. roku życia;
• które posiadają zaświadczenie o zamieszkiwaniu w ośrodku zbiorowego zakwaterowania;
• w okresie ciąży, porodu lub połogu.

Obywatele Ukrainy, którzy przed dniem wejścia w życie ustawy znajdowali się w trakcie leczenia szpitalnego, są uprawnieni do kontynuacji tego leczenia, aż do zakończenia hospitalizacji, jednak nie dłużej niż do dnia 4 marca 2027 roku.

Podobne zasady dotyczą wypłaty świadczeń 800+. Jeszcze według poprzednich zmian (z września 2025 roku) 800+ i inne świadczenia rodzinne są przyznawane na ogólnych warunkach mających zastosowanie do cudzoziemców. Tzn. żeby otrzymywać 800+ rodzic powinien spełniać warunek aktywności zawodowej (pracować), a dziecko powinno realizować w Polsce obowiązek szkolny. Nie spełnienie warunków może skutkować wstrzymaniem wypłat.

Zakwaterowanie w ośrodkach

Od listopada 2025 roku w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania mogą mieszkać tylko osoby należące do grup wrażliwych. Teraz władze jeszcze bardziej zawężają katalog osób, które będą kwalifikować się do zamieszkania w ośrodku (nie należą do nich np. dzieci).

Ukraiński uchodźca ze statusem UKR będzie kwalifikowany do zakwaterowania w ośrodku zbiorowym z całodziennym wyżywieniem, jeśli:

• ma polskie orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności umiarkowanym, lub znacznym, lub orzeczenie równoważne, lub jest opiekunem takiej osoby i nie pobiera świadczenia pielęgnacyjnego;
• ukończył: w przypadku kobiet – 60 lat, mężczyzn – 65 lat – o ile nie pobiera polskiego świadczenia emerytalnego, nie pracuje i nie posiada na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej pełnoletnich zstępnych, którzy podlegają obowiązkowi alimentacyjnemu;
• jest kobietą w ciąży lub osobą wychowującą dziecko do 12. miesiąca życia wraz z tym dzieckiem, na podstawie przedstawionych dokumentów;
• jest osobą z zagranicznej instytucjonalnej pieczy zastępczej
• lub bezpośrednio po hospitalizacji finansowanej przez NFZ, trwającej przynajmniej 7 dni.

Inni uchodźcy, którzy do 4 marca 2026 roku przebywali w OZZ, ale w związku ze zmianami utracili status osoby należącej do grupy wrażliwej, mogą mieszkać tam do 30 czerwca 2026 roku (chodzi m.in. o pełnoletnich uczniów szkół lub opiekunów tymczasowych).

Mimo że rosyjska wojna trwa od ponad czterech lat, w Polsce – kraju przyfrontowym – nowi uchodźcy, którzy nie należą do określonych kategorii grup wrażliwych, nie mogą liczyć na pomoc – bezpłatne zakwaterowanie w OZZ oraz wyżywienie. Wcześniej mieli taką możliwość w ciągu pierwszych 120 dni po przyjeździe, co było dobrą możliwością dla adaptacji.

Innymi słowy, większość uchodźców ukraińskich w Polsce, którzy nie należą do wymienionych pięciu kategorii, głównie ma prawo legalnie przebywać (jeśli złożą wniosek o PESEL UKR) i pracować, bez dodatkowego wsparcia mieszkaniowego lub socjalnego.

Dla większości uchodźców nic się nie zmieni

Tak naprawdę od 5 marca 2026 roku zdecydowana większość uchodźców z Ukrainy prawie nie zauważy zmian (zmieni się tylko podstawa prawna ich przebywania w Polsce), ponieważ pracują i mają zapewniony dostęp do opieki medycznej czy świadczeń na zasadach ogólnych. I taka sytuacja funkcjonuje od dłuższego czasu.

Jeśli nie zamieszkują w OZZ lub nie pracują, to nie będą mieli bezpłatnego dostępu do opieki medycznej.

Do tego w OZZ może zamieszkać osoba z niepełnosprawnością, ale tylko wtedy, gdy będzie miała polskie orzeczenie o niepełnosprawności. Wyrobienie dokumentu zajmuje kilka miesięcy. Nie wiadomo, gdzie taka osoba mogłaby zamieszkać w tym okresie. Ponadto trudno wyrobić takie orzeczenie, nie mając od „startu” wolnego dostępu do systemu opieki medycznej.

W skomplikowanej sytuacji mogą znaleźć się również osoby, które nie będą mogły do końca sierpnia potwierdzić PESEL-u UKR ważnym paszportem (bo np. go nie mają albo nie są w stanie z różnych przyczyn – np. zdrowotnych lub materialnych – go wyrobić), więc stracą PESEL, a zatem i legalny pobyt.

Maciej Duszczyk, były wiceminister spraw wewnętrznych i administracji, który pracował nad poprzednimi nowelizacjami specustawy ukraińskiej, a obecnie jest doradcą w Departamencie Bezpieczeństwa Narodowego kancelarii premiera, pisze, że „pozostaje wsparcie dla uchodźców znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji np. dzieci z niepełnosprawnościami”.

„Liczbę osób z grup wrażliwych można oszacować na 5-6 tys.”. Natomiast prawdopodobnie chodzi o osoby mieszkające w OZZ. Jednak ludzie mogą należeć do grupy wrażliwych nie tylko takich, jak to określa ustawa. Wojna spowodowała, że tysiące osób mogą doświadczać przeróżnych nieszczęść i zmagać się z niecodziennymi problemami.

Tak naprawdę pojęcie uchodźcy wojennego już samo w sobie należy do kategorii wrażliwej, narażonej na wykluczenie. Dzięki zaradności, dzielności i szybkiej adaptacji uchodźców z Ukrainy (oraz integracji na rynku pracy, nie tylko społecznej) zapomnieliśmy o tym w Polsce.