Sprawa Elektrowni Ostrołęka to symbol chorych układów w państwowych firmach

Dwa lata potrzebowała prokuratura do postawienia 6 listopada 2026 r. zarzutów 25 osobom odpowiedzialnym za nieszczęsną budowę elektrowni węglowej w Ostrołęce. Przypomnijmy garść faktów.

Pojawia się i znika

Historia Ostrołęki C rozpoczęła się jeszcze za rządów pierwszej koalicji PO-PSL. Energa planowała budowę nowego bloku węglowego o mocy 1000 MW, który miał zastąpić część starzejących się elektrowni. W 2009 r. powstała spółka celowa, a w 2011 r. ogłoszono przetarg na wykonawcę inwestycji.

Jednak już we wrześniu 2012 r. zarząd Energi zdecydował o zamrożeniu projektu. Powodem były trudności z pozyskaniem finansowania, pogorszenie warunków rynkowych i wątpliwości co do opłacalności inwestycji. Do 2015 r. budowy nie wznowiono, choć spółka nadal poszukiwała potencjalnego inwestora.

Sytuacja zmieniła się po dojściu PiS do władzy.

Budowa elektrowni stała się jednym z priorytetów ministra energii Krzysztofa Tchórzewskiego, który podkreślał jej znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego i utrzymania zapotrzebowania na polski węgiel. W maju 2016 r. zarząd Energi uchylił decyzję o wstrzymaniu inwestycji. W grudniu tego samego roku Energa zawarła umowę o wspólnej realizacji projektu z Eneą, która następnie objęła połowę udziałów w spółce Elektrownia Ostrołęka.

W kwietniu 2018 r. wybrano generalnego wykonawcę – konsorcjum GE Power i Alstom, które zaoferowało budowę bloku za nieco ponad 6 mld zł brutto. Kontrakt podpisano 12 lipca 2018 r. W październiku, na kilka dni przed wyborami samorządowymi, zorganizowano uroczystość rozpoczęcia inwestycji.

Kluczowe decyzje zapadły jednak dopiero w grudniu 2018 r. Elektrownia Ostrołęka uzyskała kontrakt na rynku mocy, a 28 grudnia podjęto decyzję o wydaniu generalnemu wykonawcy polecenia rozpoczęcia prac (NTP). Nastąpiło to mimo braku zapewnionego finansowania całej inwestycji. Energa i Enea deklarowały zaangażowanie po około miliard złotych, ale nie udało się doprowadzić do zamknięcia finansowania bankowego ani pozyskać wszystkich planowanych inwestorów.

W 2019 r. trwały kolejne próby znalezienia pieniędzy. Rozważano między innymi udział PGE. Minister Tchórzewski naciskał na kontynuowanie projektu. W ujawnionym przez Onet w 2022 r. piśmie z 26 kwietnia 2019 r. do organów Energi i Enei zarzucał zarządom niechętny stosunek do inwestycji i sygnalizował, że jako przedstawiciel akcjonariusza będzie rozliczał ich działania.

Cztery dni później obie spółki zawarły kolejne porozumienie dotyczące finansowania budowy. Jednak cały czas nie mogły zdobyć finansowania – banki nie chciały dać kredytów na elektrownię, w której rentowność nie wierzyły. Pomimo to zapadła decyzja o rozpoczęciu budowy.

Po wyborach w 2019 zmieniła się konfiguracja rządowa – Tchórzewski stracił tekę ministra energii, a stery nad energetyką przejął Jacek Sasin. Energa i Enea zawiesiły finansowanie inwestycji, wskazując na zmianę warunków rynkowych i regulacyjnych. W czerwcu podjęto decyzję o odejściu od projektu węglowego na rzecz elektrowni gazowej. Wkrótce Enea wycofała się z dalszego udziału w przedsięwzięciu, a główną rolę przejął Orlen kierowany przez Daniela Obajtka, który wcześniej kupił Energę. W marcu 2021 r. rozpoczęła się rozbiórka części konstrukcji niedokończonego bloku węglowego.

Najwyższa Izba Kontroli w 2020 i 2021 r. stwierdziła liczne nieprawidłowości, w tym podejmowanie decyzji bez zapewnienia finansowania oraz nierzetelne przedstawianie organom spółek informacji dotyczących sytuacji projektu. Według NIK działania i zaniechania kontrolowanych podmiotów doprowadziły do bezpowrotnej utraty ponad 1,3 mld zł.

Łącznie projekt niedokończonego bloku węglowego pochłonął ponad 1,5 mld zł.

Jak czytać intencje ministra

Mechanizm podejmowania decyzji jest mniej więcej znany. Minister energii Krzysztof Tchórzewski chciał tej inwestycji, wierzył, że jest potrzebna. Na pewno rolę odgrywał też fakt, że Ostrołęka to jego okręg wyborczy, a budowa oznaczała kilka lat boomu inwestycyjnego w regionie.

Argumenty o nierentowności nie przekonały ministra. Ponieważ sama Energa nie była w stanie udźwignąć budowy, doproszono jeszcze poznańską Eneę.

Protokół przesłuchania ministra przez NIK nie został opublikowany. Z dostępnych fragmentów wiadomo, że powiedział kontrolerom, że ministerstwu zależało na tym, aby dać zbyt na polski węgiel, a jednocześnie zapewnić bezpieczeństwo energetyczne, a uzyskanie finansowania na tę inwestycję nie było problemem.

Ponadto zeznał, że z punktu widzenia państwa zysk nie był najważniejszy. Chodziło o to, żeby projekty realizowane z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa zamykały się na poziomie rentowności powyżej 0%.

Sęk w tym, że już wtedy było wiadomo, że ta inwestycja może nie osiągnąć „poziomu powyżej 0%”.

Zarządy zwlekają i marudzą

Kolejnych prezesów Energi zmieniano jak rękawiczki, tylko w latach prześwietlonych przez NIK, czyli 2018 -2019, było ich aż trójka: Barbara Klimiuk, Grzegorz Ksepko i Jacek Goliński. W Enei prezes był jeden, Mirosław Kowalik, doświadczony menedżer, przed objęciem sterów Enei długoletni szef polskiej spółki Alstomu.

Gdyby ci ludzie mieli swobodę podejmowania decyzji, zapewne nigdy nie wpadliby na pomysł realizacji takiego projektu.

Każdy menedżer może się pomylić, ludzie decydujący o miliardowych inwestycjach nie mają szklanej kuli. Ale trzeba odróżnić „uczciwą” pomyłkę, która wynika z błędnej oceny, od sytuacji, w której ktoś wie, że popełnia błąd, ale nie umie postąpić inaczej, bo boi się polityków.

Dziś Mirosław Kowalik jest szefem polskiej spółki Westinghouse, czyli amerykańskiej firmy, która ma wyprodukować reaktor dla polskiej elektrowni. Dlaczego uznał, że lepiej zostać w Enei i mieć plamę na menedżerskiej reputacji niż honorowo podać się do dymisji?

Polską Grupę Energetyczną również próbowano ubrać w tę inwestycję, ale skutecznie się wykręciła. Być może wynikało to z mocniejszej pozycji politycznej ówczesnego szefa spółki Henryka Baranowskiego.

Jeśli dojdzie do procesu sądowego, to być może poznamy kulisy podejmowania decyzji i mechanizmy nacisku. Sam Krzysztof Tchórzewski powiedział kontrolerom NIK, że nie kazał budować elektrowni, ale „wola budowy była sygnalizowana na zgromadzeniach akcjonariuszy”.

W 2022 r. Onet ujawnił list Tchórzewskiego z 2019 r. do zarządów Enei i Energi, w którym ostrzega, iż „zauważa niechętny stosunek obu zarządów do tej inwestycji i jako akcjonariusz większościowy bacznie obserwuje działania zarządów i rozliczenie tego zadania”.

Rzeczywiście można odnieść wrażenie, że zarządy – zwłaszcza Enei – robiły wszystko, żeby przeciągać moment podjęcia decyzji. Zamawiano dodatkowe analizy, wymyślano piętrowe konstrukcje inżynierii finansowej, które jednak nie chciały się złożyć, bo banki nie wierzyły w optymistyczne prognozy.

W 2019 r. przyszła jednak chwila, w której, jak to pięknie napisał Andrzej Sapkowski, „trzeba albo srać, albo oswobodzić wychodek”.

Podjęto więc decyzję o budowie Ostrołęki bez zapewnionego finansowania. Finał znamy.

Ostrołęka to czubek góry lodowej

Takich inwestycji było w energetyce III RP dużo więcej. W latach 2016-2018 PGE, Energa, Enea i PGNiG zostały zmuszone do wsadzenia (trudno tu mówić o zainwestowaniu) 2,3 mld zł w akcje Polskiej Grupy Górniczej. Akcje te po kilku latach skarb państwa kupił za złotówkę. Odpowiedzialności nikt nie poniósł, choć zarządy miały świadomość, że kupują spółkę bez wartości.

W 2015 r. rząd Ewy Kopacz z PO zmusił giełdowy Tauron, aby kupił za ponad 130 mln zł nierentowną kopalnię Brzeszcze, do której potem dołożył jeszcze 450 mln zł. Cały ówczesny zarząd Tauronu nie chciał wziąć odpowiedzialności za tę decyzję, odwołano go więc i mianowano posłusznych. Skarb państwa po kilku latach odkupił od Tauronu tę i inne kopalnie za złotówkę.

Krzysztof Kilian, prezes zarządu PGE w 2013 r., nie chciał budować nowych bloków węglowych w elektrowni Opole, bo uważał, że będą to źle wydane pieniądze. Kilian był dawnym kolegą ówczesnego i dzisiejszego premiera Donalda Tuska, ale tu mu nie pomogło. Został odwołany, a nowy zarząd przystąpił do budowy Opola.

Szefowie Enei i Energi nie znaleźli w sobie siły, aby powiedzieć ministrowi „nie”.

Prezesi z zarzutami, mechanizmy zostały

Sprawa Ostrołęki była zbyt głośna, aby zamieść ją pod dywan, zwłaszcza że doniesienie do prokuratury złożył NIK. Oskarżeni spędzą teraz wiele lat, włócząc się po sądach, bo polski wymiar sprawiedliwości nie słynie z szybkości. Wyrok trudno przewidzieć.

Każdy szanujący się polski polityk uważa wpływy personalne w spółkach skarbu państwa za ważny element budowania swojej pozycji. Nie chodzi tylko o wymianę kadr po wyborach, choć to też jest beznadziejne.

Nawet w łonie jednej partii instalowanie „swoich” i pozbywanie się tych z konkurencyjnej frakcji to chleb powszedni. Zakulisowe intrygi, donosy, celowo roznoszone plotki – wszystko to sprawia, że menedżerowie często więcej czasu spędzają na pilnowaniu stołka niż na realnym zarządzaniu.

Opinia publiczna może tylko czasem obserwować ten spektakl.

Kilka lat temu związkowcy z „Solidarności” Jastrzębskiej Spółki Węglowej urządzili „kocią muzykę” pod domem posłanki Izabeli Kloc z PiS, żądając, aby przestała nasyłać swoich ludzi na tłuste posady w bogatej wtedy jeszcze spółce. A przecież takich posłów i posłanek jest bardzo wiele…

Prawo sobie, politycy sobie

Menedżerowie największych państwowych spółek bywają różni, bardziej lub mniej fachowi. Ale łączy ich jedno – wszyscy są uwikłani w układ polityczny, który ich mianował. To odróżnia polskie spółki państwowe od skandynawskich czy nawet włoskich, w których szefowie trwają wiele kadencji i mogą w spokoju pracować.

W Anglii Henryka VIII funkcjonowało powiedzonko „niełaska władcy oznacza śmierć”. Dziś rządzący są milsi, menedżerowie, którzy nie chcą wykonywać poleceń, płacą tylko dymisją.

Swoje credo dotyczące relacji polityków z prezesami państwowych spółek energetycznych wygłosił w zeszłym roku premier Donald Tusk.

„Pierwszym zadaniem państwowego menedżera, nawet jeśli stoi na czele giełdowej spółki, np. w przypadku spółki energetycznej jest zapewnianie bezpieczeństwa energetycznego państwu polskiemu, zapewnienie możliwie taniej, powszechnej energii polskim rodzinom, gospodarstwom domowym i przedsiębiorcom, a niekoniecznie maksymalizacja zysków spółki Skarbu Państwa. Gdyby to tylko maksymalizacja zysku Skarbu Państwa miała sens, to właściwie po co państwo w takiej spółce”.

Zapewne obrońcy oskarżonych w procesie o Ostrołękę C nie omieszkają wykorzystać tę wypowiedź obecnego premiera. Przecież Krzysztof Tchórzewski też uzasadniał budowę tej elektrowni „bezpieczeństwem energetycznym”.

Tymczasem żaden przepis prawa – ani kodeks spółek handlowych, ani ustawa o zarządzaniu mieniem państwowym – nie daje politykom prawa do wyznaczania jakiegoś dopuszczalnego poziomu „maksymalizacji zysków”, zwłaszcza w spółkach giełdowych, w których skarb państwa jest tylko jednym z akcjonariuszy.

Kilka lat temu do statutu ówczesnego PGNiG (dziś Orlenu) wprowadzono zapis o „inwestycjach mogących trwale lub przejściowo pogorszyć efektywność ekonomiczną działalności Spółki, ale koniecznych do realizacji zadania dla zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego”.

Żadna ustawa nie rozstrzyga przy tym, jakie to mają być inwestycje, więc można sobie spokojnie wyobrazić, że jutro jakiś minister każe wybudować rurę bądź linię energetyczną na swoją działkę „pośrodku niczego”, bo oczywiście jest to niezbędne dla bezpieczeństwa energetycznego. Jeśli prezes spółki będzie miał odwagę, to odmówi.

A jeśli nie? Wydaje się, że finanse spółek giełdowych powinny mieć lepsze zabezpieczenie niż obecność przysłowiowych męskich organów płciowych u członków zarządów.

Skoro politycy chcą decydować, to niech decydują. Zgodnie z prawem

Uregulowanie takich spraw jest stosunkowo proste. Jeśli państwo tj. reprezentujący je politycy oczekują od jakiejś spółki niezbędnych dla państwa inwestycji, a zarząd spółki uważa, że inwestycje te przyniosą jej straty, to politycy powinni wskazać źródło ewentualnego pokrycia tych strat. Może to być budżet państwa, może być jakaś państwowa instytucja finansowa – BGK, NFOŚiGW, czy PFR.

Jest to banalne rozwiązanie, które można wpisać do ustawy o zarządzaniu mieniem państwowym. Decyzję powinni podejmować politycy, bo to im – a nie menedżerom – na niej zależy.

W 2021 r. szef Polskiego Funduszu Rozwoju Paweł Borys uznał, że nie weźmie odpowiedzialności za miliardową pożyczkę dla plajtującej Polskiej Grupy Górniczej, bo spółka nigdy jej nie zwróci i zażądał uchwały Rady Ministrów w tej sprawie.

Rząd uchwałę przyjął, PFR pieniądze wypłacił, PGG oczywiście ich nie oddała i nie odda, ale odpowiedzialność wzięli politycy. Nota bene nikt się ich nie czepiał. To uczciwsze niż zakulisowe naciski i oczekiwania jak w Ostrołęce.

Przydałoby się też powołanie specjalnej prokuratury przy NIK (oraz Komisji Nadzoru Finansowego), aby prokuratorzy nie dublowali działań NIK, tak jak to było w przypadku Ostrołęki.

Problem w tym, że nikt – ani politycy, ani mianowani przez nich menedżerowie – nie jest zainteresowany w likwidacji układu, w którym politycy mianują menedżerów i w razie potrzeby ich bronią przed innymi politykami, a menedżerowie odwdzięczają się przysługami i posłuszeństwem.

A że czasem to posłuszeństwo prowadzi na ławę oskarżonych… Cóż, ryzyko zawodowe.

Tekst Rafała Zasunia został najpierw opublikowany w portalu Wysokie Napięcie 10 listopada 2026 r.