Gaz z Europy, wino jak w Europie – tak Mołdawia zrywa z rosyjskimi wpływami

„Najbardziej poprawiła się jakość wina i to już mniej więcej od lat 2013-2014, bo wtedy się zaczęło takie poważne rosyjskie embargo na mołdawskie wina. I wtedy Mołdawianie spostrzegli ku własnemu przerażeniu, że tych win sprzedawanych wcześniej do Rosji tak łatwo się do Unii nie sprzeda. I że trzeba po pierwsze zadbać o ich jakość, a po drugie – i to chyba nawet ważniejsze – o estetykę, o opakowanie, o jakąś historię wokół tego.

Jeśli spojrzymy na Kiszyniów przed rokiem 2014 i Kiszyniów teraz, to jedna z głównych różnic polega na tym, że pojawiły się tam winebary, których wcześniej nie było, bo to nie jest mołdawska tradycja".

O tym, jak Mołdawia zrywa z rosyjskimi wpływami — od winnic i elektrowni po język i pamięć historyczną — rozmawiam z Kamilem Całusem z Ośrodka Studiów Wschodnich. Poniżej transkrypcja naszej rozmowy.

Miłada Jędrysik: Dzień dobry. Dziś naszym gościem jest Kamil Całus, analityk Ośrodka Studiów Wschodnich. Rozmawialiśmy już o Rumunii, teraz zajmiemy się blisko z nią związaną historycznie Mołdawią. Pretekstem do tej rozmowy jest raport Kamila Całusa o derusyfikacji Mołdawii. Pokazuje on, jak w ciągu kilkunastu lat kraj przeszedł ogromną, sterowaną politycznie zmianę i niemal uniezależnił gospodarkę od Rosji.

Czy zgadza się pan z taką oceną?

Kamil Całus: Dzień dobry, bardzo dziękuję za zaproszenie. Cieszę się, że tym razem rozmawiamy o nieco bardziej optymistycznym temacie.

Ostatnio rozmawialiśmy o unieważnionych wyborach prezydenckich w Rumunii i ich konsekwencjach, które odczuwalne są do dziś. Mam nadzieję, że jeszcze do tego wrócimy. W Mołdawii przez kilkanaście lat, a szczególnie w ciągu ostatnich czterech–pięciu, od początku pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę, obserwujemy bezprecedensowe przyspieszenie procesu oddalania się od Rosji. Dotyczy to niemal wszystkich dziedzin życia. Proces rozpoczął się wcześniej, zwłaszcza w gospodarce.

Znaczenie rynku rosyjskiego dla mołdawskich eksporterów systematycznie malało.

Była to zależność strukturalna, wynikająca w dużej mierze z postsowieckiej przeszłości. Utrzymywały się powiązania handlowe sprzed 1991 roku. Część mołdawskich produktów miała też jakość lub rozpoznawalność niewystarczającą, aby zdobyć rynki zachodnie. Na rynkach wschodnich były już jednak znane.

Miłada Jędrysik: Bardzo eufemistycznie pan to ujął…

Kamil Całus: Tak, mówię to celowo. Proces zwracania się Mołdawii ku Zachodowi — w handlu, energetyce, funkcjonowaniu instytucji publicznych, kulturze czy języku — nastąpił, mówiąc ironicznie, dzięki Władimirowi Putinowi. Rosja wykorzystywała istniejące zależności, by wymuszać na Mołdawii uległość wobec Moskwy. Ostatecznie przyniosło to skutek odwrotny do zamierzonego. Presja wywierana na Kiszyniów — embarga na wino, owoce i warzywa, groźby wstrzymania dostaw energii — stopniowo skłaniała mołdawskie władze do szukania alternatyw. Po 2022 roku, wraz z pełnoskalową rosyjską inwazją na Ukrainę, uznały one, że nie mają już wyboru: zależność od Rosji, zarówno gospodarcza i energetyczna, jak i kulturowa czy dotycząca narracji historycznej, stała się zagrożeniem egzystencjalnym. Trzeba ją ograniczać, nawet jeśli oznacza to trudne politycznie i kosztowne decyzje.

Warto podkreślić paradoks: polityka Rosji wobec Mołdawii, prowadzona konsekwentnie przez ostatnie dwie–trzy dekady i obliczona na utrzymanie kraju w rosyjskiej strefie wpływów, zmobilizowała mołdawskie elity do działania. Bez tej presji zmiany prawdopodobnie nie nastąpiłyby tak szybko. To groźba agresji lub kryzysu gospodarczego spowodowanego przerwaniem dostaw energii przyspieszyła decyzje o uniezależnieniu się od Moskwy.

Miłada Jędrysik: Władimir Putin w roli Fausta — choć może to dla niego komplement na wyrost. Warto jednak spojrzeć na sprawę szerzej. Pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę przyspieszyła derusyfikację także samej Ukrainy, szczególnie jej wschodniej części.

Oczywiście też jest kwestia państw Azji Środkowej, z których części udało się też wyrwać z tej zależności od Rosji, więc jest to bardzo szeroki proces rzeczywiście przez te imperialne zapędy Putina rozpoczęty, ale mówiąc o imperialnych zapędach, to oczywiście osoby, które się interesują Mołdawią na pewno to wiedzą, ale tak na wszelki wypadek jeszcze zacznę od początku, bo i przypomnę, że kiedyś było tak, że Mołdawia i część wschodnia Rumunii wchodziły w skład tego samego państwa, w skład Hospodarstwa Mołdawskiego i potem właśnie Rosja w XVIII-XIX wieku wyrwała część tego hospodarstwa i tam powstała potem ta Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka, która w 1991 roku skończyła swoje istnienie. Ale jest ten problem, o którym trzeba też powiedzieć ten słoń w mołdawskim salonie, czyli mianowicie Naddniestrze. Proszę, tak po prostu przypomnijmy w dwóch słowach, co się dzieje w Naddniestrzu, jaki ma obecnie status.

Kamil Całus: Tak, Naddniestrze to rzeczywiście spory „słoń w pokoju”: zajmuje około 12,5 proc. konstytucyjnego terytorium Mołdawii. To jest oczywiście separatystyczna republika samozwańcza, położona na lewym brzegu Dniestru, czyli między Dniestrem a mołdawską granicą z Ukrainą, tak to można najłatwiej określić. Niedługi, około 250-kilometrowy, z północy na południe pad ziemi, 30 kilometrów szerokości, zamieszkany przez około 300 tysięcy, realnie 300 tysięcy osób, choć same tak zwane władze naddniestrzańskie twierdzą, że mieszkańców jest ponad 400 tysięcy.

I rzeczywiście ten region był przez lata i de facto jest nadal, od roku 1990, kiedy to ogłosił niepodległość przez nikogo nieuznaną, jest takim rosyjskim protektoratem. Na jego obszarze stacjonują wojska rosyjskie. One mają znaczenie w tym momencie symboliczne, mówimy o 1500 żołnierzy, słabo uzbrojonych, słabo wyposażonych, bardzo zdemoralizowanych, to znaczy raczej niechętnych do walki.

Zresztą trzeba podkreślić też jeden ważny fakt, z tego 1500 żołnierzy realnych Rosjan, to znaczy Rosjan, którzy zostali tam przysłani z Rosji, jest od 50 do 200, różnie się liczy, to jest korpus oficerski. Cała reszta to są po prostu naddniestrzanie z rosyjskimi paszportami, którzy jednocześnie odbywają służbę wojskową najczęściej w tak zwanych siłach zbrojnych Naddniestrza. No i region ten funkcjonował przez dekady dzięki rosyjskiemu wsparciu, oczywiście przede wszystkim politycznemu, bo Rosja od początku lat 90.

Pozycjonowała się w roli obrony interesów ludności rosyjskojęzycznej zamieszkującej ten region, bo rzeczywiście region ten stanowił najbardziej zrusyfikowaną czy najbardziej zsowietyzowaną część Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Tam mieszkało tylko około 35 proc. etnicznych Mołdawian, cała reszta to byli Rosjanie, Ukraińcy, inne mniejszości. Język rosyjski był tam językiem dominującym.

W Mołdawii właściwej, czyli po drugiej stronie Dniestru było dokładnie odwrotnie, czyli Mołdawian etnicznych było około 70 proc., teraz to jest 80 proc., reszta to są mniejszości. No i Rosja tam właśnie pozycjonowała się jako obrońca ich praw do zachowania swojej kultury, języka. Nie trzeba tego rozwijać, bo znamy to z wielu innych krajów i to jest taka dość tradycyjna rosyjska praktyka.

To wsparcie w latach 1991–1992 przybrało bardzo realną formę, kiedy Kiszyniów próbował odzyskać kontrolę nad tym terytorium, które, jak mówiłem, w 90. roku ogłosiło niezależność od pozostałej części republiki, to rosyjskie wojsko stacjonujące tam po prostu stanęło po stronie sił separatystycznych, a właściwie tak naprawdę stanowiło część tych sił separatystycznych, bo to nie jest tak, że tam mieliśmy do czynienia z jakimś rzeczywistym oddolnym ruchem. To były nastroje związane z obawami przed rumunizacją Mołdawii, były realne, ale tak naprawdę rozpalane były i wykorzystywane i podsycane potem właśnie przez Rosję i rosyjskie służby, które funkcjonowały w Naddniestrzu, więc to trzeba też pamiętać.

Wsparcie wojska rosyjskiego, które znajdowało się w Naddniestrzu, pozwoliło temu regionowi de facto utrzymać swoją faktyczną niezależność i utrzymać ją do dziś, ale poza tym wsparciem wojskowym i politycznym bardzo ważne było też wsparcie czysto ekonomiczne. Naddniestrze nie byłoby w stanie jako taki malutki pasek ziemi wypchnięty między Ukrainę a Mołdawię właściwą funkcjonować, gdyby nie de facto dotacje rosyjskie. I Rosja te dotacje Naddniestrzu wypłacała w dość charakterystyczny czy specyficzny sposób, otóż za pomocą darmowego gazu.

Gazu, który do Naddniestrza od lat 90. tranzytem poprzez Ukrainę trafiał od Gazpromu, z Rosji oczywiście, ale Gazprom był oficjalnym dostawcą i ten gaz dostarczany był tam za darmo, co z jednej strony oczywiście znaczyło, że lokalni mieszkańcy mogli liczyć na bardzo tani surowiec, tanie ogrzewanie, tani gaz do swoich kuchenek, że lokalna elektrownia, która w Naddniestrzu jeszcze od czasów sowieckich istnieje, mogła produkować bardzo tani prąd, bo spalała darmowy gaz. Wreszcie, że lokalna gospodarka i mam na myśli teraz różnego rodzaju przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją konkretnych wyrobów, mogła te produkty wytwarzać po niezwykle konkurencyjnych cenach, bo znów korzystała z bardzo taniego surowca, a potem mogła, żeby było zabawniej, sprzedawać je głównie na rynki zachodnie, dzięki temu, że Naddniestrze korzystało ze wszystkich korzyści płynących z umów międzynarodowych o wolnym handlu, które podpisywał Kiszyniów, no dlatego, że jednak Naddniestrze formalnie jest częścią Mołdawii.

I ten mechanizm, czyli mechanizm gospodarczy oparty na, tak jak mówię, darmowym gazie, który dawał niesamowite warunki, czyli niesamowitą przewagę konkurencyjną, jednocześnie obniżał napięcia społeczne, bo bardzo obniżał koszty życia dla zwyczajnych mieszkańców, a z drugiej strony na dostępie do bogatych rynków Europy Zachodniej przede wszystkim, który to dostęp wynikał z umów podpisanych przez Kiszyniów, był takim, był tym fundamentem funkcjonowania lokalnej gospodarki. Tylko że to wszystko de facto zaczęło się sypać właśnie w związku z pełnoskalową rosyjską inwazją na Ukrainę. Już w lutym 2022 roku Ukraina zamknęła granicę z Naddniestrzem, to znaczy formalnie to jest oczywiście granica z Mołdawią, ale na odcinku naddniestrzańskim, to już tak politycznie poprawnie pozwolę sobie tylko podkreślić.

I to było dla Naddniestrza dość poważnym szokiem. Dlaczego? No to musimy wrzucić kamyczek do ogródka ukraińskiego. Ukraina oczywiście na poziomie oficjalnym, na poziomie takiej narracji politycznej od lat 90. konsekwentnie krytykowała istnienie Naddniestrza, uważając, że Naddniestrze to właśnie byt separatystyczny, który istnieje nielegalnie i który docelowo powinien wrócić w skład Mołdawii. Krytykowała też Rosję zasadniczo za jej działania wobec Naddniestrza, ale ta krytyka nie była taka jednoznaczna i szczególny problem polegał na tym, że elity ukraińskie, szczególnie elity odeskie, ale dotyczyło też to po części elit w Kijowie, odnosiły różnego rodzaju korzyści korupcyjne z faktu istnienia takiego bytu nieuregulowanego, takiej czarnej prawnej dziury bezpośrednio u swoich granic i to w odległości zaledwie niecałych 100 kilometrów od portu w Odessie. Łatwo sobie wyobrazić, jak w poradzieckiej rzeczywistości lat dziewięćdziesiątych dwutysięcznych, do tego jeszcze w rzeczywistości właśnie nieuznawanego państwa czy para państwa, które samo sobie ustanawia prawa, którego granice są nieprzejrzyste i tak dalej.

Jakie można interesy robić i jakie pieniądze na tym zarabiać. Więc Ukraina przez lata nie była do końca zainteresowana tym, żeby ten problem rozwiązać. Najlepszym przykładem zresztą, najlepszym dowodem na to jest chociażby fakt, że mimo próśb wieloletnich ze strony Kiszyniowa, Ukraina nie chciała się przez, policzmy, 28 lat, 29, zgodzić na uruchomienie wspólnych punktów kontroli celnej czy pogranicznej na granicy nad Dniestrem po stronie ukraińskiej.

Bo jak sobie spojrzymy na mapę, to dostrzeżemy, że Naddniestrze graniczy z Ukrainą i wiadomo, że w Naddniestrzu nie ma pograniczników ani celników mołdawskich, bo Naddniestrze ich tam nie wpuszcza. Przez co Mołdawia nie wie, co dostaje się od strony ukraińskiej do Naddniestrza. Najprostszym rozwiązaniem byłoby postawić właśnie mołdawskich oficerów po dogadaniu się z Ukrainą po stronie ukraińskiej. Niech razem dokonują sprawdzeń, ale Ukraina się nie zgadzała. No i dlaczego się Ukraina nie zgadzała? Oczywiście oficjalnie nie ma żadnej deklaracji tego typu, ale jest dość jasne, że to by wymagało rozszerzenia grona wtajemniczonych w pewne mechanizmy, w które być może nie należałoby wtajemniczać Mołdawian, a już na pewno nie dzielić się z nimi dochodami z tego typu działań. Tak to bym ujął najprościej.

Więc to zamknięcie granicy naddniestrzańsko-ukraińskiej, wywołane wojną, było dla Naddniestrza szokiem, bo Naddniestrze nagle musiało po raz pierwszy w swojej historii zacząć prowadzić cały swój handel poprzez terytorium Mołdawii właściwej. To znaczy cały import, cały eksport musiał się odbywać w kierunku zachodnim i to doprowadziło do sytuacji znów po raz pierwszy bezprecedensowej i to słowo bezprecedensowo będziemy dzisiaj pewnie powtarzać wielokrotnie, że Mołdawia mogła w końcu zacząć myśleć o objęciu Naddniestrza tymi samymi regulacjami celnymi, podatkowymi i tak dalej, którym podlegają firmy funkcjonujące w Mołdawii właściwej.

Wcześniej naddniestrzańskie przedsiębiorstwa były zwolnione np. z płacenia ceł importowych, czy podatku VAT, czy podatku akcyzowego z tej prostej przyczyny, że gdyby je tymi podatkami objąć, chodzi oczywiście o podatki mołdawskie, bo w Naddniestrzu one sobie coś tam płaciły, to co narzucał na nie rząd, tzw. rząd naddniestrzański. Mołdawianie wychodzili z założenia, że nie ma sensu nakładać tych podatków, bo jeśli to zrobią, to już cały handel pójdzie przez Ukrainę i Mołdawia nie będzie w ogóle nic wiedziała na temat tego, co się dzieje w tym separatystycznym regionie i jakie towary tam wjeżdżają.

Aha, bo tu trzeba jeszcze jedno podkreślić. Nie istnieje wewnętrzna granica między Mołdawią właściwą a Naddniestrzem. To znaczy, ona istnieje, ale tylko po stronie naddniestrzańskiej, natomiast Mołdawianie nie prowadzą kontroli ruchu osobowego ani towarowego między brzegami Dniestru.

Oficjalnie wynika to z tego powodu, że Mołdawianie boją się, że byłoby to odczytane jako de facto uznanie stanu faktycznego. Jeśli byśmy mieli granicę wewnętrzną, to tak jakbyśmy uznali fakt, że jednak nie kontrolujemy tego terytorium.

Tu dodałbym jeszcze jedno. Tak naprawdę ten brak kontroli ciągnie się od lat 90. i 2000 i też jest związany z korupcją, czy był związany oryginalnie z korupcją, bo same władze mołdawskie, które oczywiście również nad tym zarabiały i teraz mówię nie o obecnej ekipie rzecz jasna, ale o wcześniejszych, różnych wcześniejszych ekipach i oligarchicznych i postsowieckich, które rządziły w Mołdawii, także robiły lukratywne interesy.

Słynny mołdawski oligarcha Vlad Plahotniuc, w tym momencie już siedzący szczęśliwie w mołdawskim więzieniu, szczęśliwie dla Mołdawian, także dorabiał się grubych pieniędzy dzięki właśnie handlowi złomem, który sprzedawał do Naddniestrza i tamten złom był przetapiany w hucie stali w Rybnicy i ta granica by mu nie pomogła za bardzo, więc nikt nie był tą granicą zainteresowany.

Naddniestrze jest zmuszone do prowadzenia handlu poprzez właśnie terytorium Mołdawii. Mołdawia może w pełni kontrolować ruch towarowy i osobowy i zaczęła, tak jak mówiłem, obejmować firmy naddniestrzańskie regulacjami podatkowymi. W 2024 wprowadzono na przykład obowiązek płacenia ceł importowych i eksportowych, a w 2026, konkretnie od września, rozpoczęto wprowadzanie także obowiązek czy rozpoczęto proces obejmowania podmiotów gospodarczych w Naddniestrzu obowiązkiem płacenia akcyzy oraz podatku VAT. Na razie od produktów luksusowych, ale ta lista będzie się rozszerzała. Mniej więcej co trzy–cztery miesiące mają dochodzić nowe kategorie produktów.

Do roku 2030 wszystkie towary mają być objęte takimi samymi przepisami podatkowymi, jak te, które wprowadzane są przez firmy na prawym brzegu, czyli ma dojść do tak zwanej synchronizacji podatkowej między obydwoma brzegami Dniestru. Oczywiście dla Naddniestrza jest to problemem, bo znaczy to, że albo te firmy muszą płacić dwa razy podatek, czyli raz dla Mołdawian, dwa dla budżetu naddniestrzańskiego, no albo ewentualnie, że Naddniestrze musi zrezygnować z pobierania swojej części podatku czy obniżyć pobór swojego podatku.

A nie robi tego, bo mamy jeszcze drugi problem związany z wojną – kwestię wspomnianych już wcześniej dostaw gazu.

Jak mówiłem, ten gaz Gazprom dostarczał od lat, on sobie płynął, niezakłócenie, przez Ukrainę do Naddniestrza do 1 stycznia roku 2025. 1 stycznia 2025 Ukraina zakończyła współpracę tranzytową z Gazpromem, kontynuowała ją wcześniej tylko dlatego, że po prostu miała na stole podpisany przed konfliktem jeszcze kontrakt, który wygasał w roku 2025. Rzecz jasna nie przedłużono go, no i to sprawiło, że Rosja już tego gazu darmowego dostarczać nie mogła.

energię elektryczną produkowano w trybie awaryjnym na węglu, zresztą był to antracyt z Donbasu, który był zgromadzony jeszcze wiele lat wcześniej w okolicy tej elektrowni jako rodzaj żelaznej rezerwy.

I dopiero po tym, jak Unia Europejska wkroczyła do gry i wydzieliła środki na interwencyjny zakup gazu dla Naddniestrza, to Rosja, która do tej pory czekała, aż ktoś w końcu mrugnie, Zachód naciśnie na Ukrainę, żeby zgodziła się na tranzyt przynajmniej jakiejś ilości gazu dla Naddniestrza, żeby uniknąć kryzysu humanitarnego, zmuszona była do tego, żeby jednak jakoś zapewnić funkcjonowanie tego regionu. Działa to za pomocą takiego dość skomplikowanego mechanizmu, który sprowadza się do kupowania gazu za pieniądze spółki rosyjskiej, zarejestrowanej w Dubaju u węgierskiego pośrednika, który potem dostarcza ten gaz do Mołdawii, a ostatecznie dostarczany jest do Naddniestrza. Jest to dość złożony mechanizm.

Udało się więc wznowić dostawy błękitnego paliwa do separatystycznego regionu, przy czym są one dużo mniejsze niż wcześniej. Naddniestrze dziś dostaje od Rosji około 30–50 proc. tego, co potrzebuje. No i możemy sobie wyobrazić, jak wpływa to na gospodarkę, na budżet regionu.

Tylko powiem, że już od dwóch lat deficyt budżetowy, czyli różnica między wydatkami a dochodami, to jest jakieś 50 proc. To znaczy wydatki są wyższe o połowę niż dochody. No nie będzie się to długo w ten sposób utrzymywało, obawiam się i jest to poważne zagrożenie dla Naddniestrza i jego istnienia. A samo Naddniestrze z tego buta, który Rosja włożyła w drzwi Mołdawii do integracji z Zachodem jeszcze w latach 90., teraz stało się pułapką, która ten but rosyjski trzyma i sprawia, że Rosja ma wizerunkowy problem.

Miłada Jędrysik: Może na koniec jeszcze powiemy, jak to politycznie może w przyszłości się dziać, ale wróćmy na drugi brzeg Dniestru. Jak rozumiem, Mołdawia to jest prawy brzeg, tak? Bo jak coś płynie w drugą stronę na mapie niż nasza Wisła i Odra, to jest odwrotnie.

Kamil Całus: Tak, bo tam większość rzek płynie jednak do Morza Czarnego, czyli na południe, czyli mamy dokładnie odwrotnie.

Miłada Jędrysik: Dlaczego ta derusyfikacja następuje? No następuje dlatego, że od 2021 roku rządzi proeuropejska koalicja z prezydentką Mają Sandu i już zaczęliśmy mówić o tym, że pod względem gospodarczym ta prawobrzeżna Mołdawia była bardzo uzależniona od Rosji.

Jak rozumiem, cały gaz miała przedtem również z Rosji, a większość krajowej konsumpcji prądu, jak pisze pan w swoim raporcie, 80 proc., pokrywała elektrownia nad Dniestrem, która należała do rosyjskiej firmy. I co się z tym stało w ciągu ostatnich lat?

Kamil Całus: Możemy to krótko podsumować też paroma liczbami, żeby właśnie pokazać, jak silnie Mołdawia była wcześniej uzależniona od Rosji.

Więc tak, mieliśmy mniej więcej 12–13 proc. eksportu do Rosji z Mołdawii. Dużo, nie tak dużo, jak te 50 proc., o których wspominałem, ale nadal całkiem sporo. 15 proc. importu to była Rosja, 100 proc. gazu, co tutaj wspomnieliśmy, to była Rosja.

Z tą energią elektryczną tak naprawdę jest jeszcze gorzej. Ja w raporcie oczywiście napisałem prawdę, ale jeśli sobie spojrzymy dokładnie na strukturę tego energetycznego uzależnienia od Rosji, to sytuacja była jeszcze bardziej tragiczna, dlatego że 80 proc. sprowadzano z elektrowni w Naddniestrzu kontrolowanej przez rosyjski koncern państwowy Inter RAO. 20 proc. wytwarzane było na terenie Mołdawii właściwej w elektrociepłowniach.

Z tymi elektrociepłowniami problemy były dwa, jeden mniejszy, drugi większy. Ten mniejszy jest taki, że elektrociepłownie działają najwydajniej i produkują najwięcej zimą, bo wtedy muszą też ogrzewać budynki, a nie tylko wodę. Latem ta ilość energii produkowana przez elektrociepłownię była ograniczona, więc to nie było 20 proc., tylko mniej. Zimą to było więcej niż 20 proc., dlatego średnio wychodziło 20 proc., ale większy problem polegał na tym, że te elektrociepłownie nieszczęsne, one przecież działały na gaz, tak czy siak potrzebowały gazu z Rosji.

Czyli tak naprawdę, obiektywnie rzecz biorąc, to

Co się z tym stało? Jeśli chodzi o energię elektryczną, bo właściwie od tego się zaczęło, to w roku 2022, jeszcze w lutym, właściwie dokładnie w momencie, kiedy zaczęła się pełnoskalowa wojna, Ukraina i Mołdawia zaczęły testy swojego systemu elektroenergetycznego, które miały przygotować te kraje do synchronizacji z europejskim kontynentalnym systemem elektroenergetycznym, czyli tym, z którym na przykład Polska jest. Polska, cała Unia Europejska i jeszcze kilka innych krajów.

Mołdawia, Ukraina, Białoruś i Rosja funkcjonowały do tej pory w systemie postsowieckim. Różnica polega na tym, że chociaż napięcie jest generalnie to samo, to sieci te wykorzystują inną częstotliwość, co sprawia, że na przykład nie można tak po prostu importować czy eksportować prądu do sieci u sąsiada, który wykorzystuje inną częstotliwość. I Ukraina i Mołdawia już planowały wcześniej tak właśnie powolutku dokonać prób, które mogłyby pozwolić w przyszłości zsynchronizować ich sieci z sieciami europejskimi po to, żeby właśnie móc na przykład importować energię elektryczną z Unii Europejskiej, ale to miało być w przyszłości, a ten lutowy test miał być tylko jednym z wielu elementów przygotowania obydwu krajów do tego.

I w lutym Ukraina i Mołdawia razem odłączyły się od tej swojej postsowieckiej sieci. Chodziło o to, żeby przetestować funkcjonowanie w trybie wyspowym, czyli żeby zobaczyć, w jakim stopniu obydwie sieci są stabilne i w jakim stopniu gotowe są na to właśnie, żeby zmienić częstotliwość i zostać przełączone do sieci kontynentalnej.

Ale ponieważ doszło do wybuchu pełnoskalowego konfliktu, to ten test się przedłużył i nigdy de facto nie zakończył. Obydwa kraje już w marcu dzięki tym testom oficjalnie stały się częścią systemu kontynentalnego, uzyskując w ten sposób możliwość importu energii elektrycznej z Unii Europejskiej, z Europy Kontynentalnej, w przypadku Mołdawii przede wszystkim z Rumunii. I to było dla Mołdawii kluczowe.

Wcześniej Mołdawia mogła importować prąd właściwie tylko z dwóch źródeł. Albo z tej wspomnianej już elektrowni naddniestrzańskiej, albo ewentualnie z Ukrainy i koniec. I nic więcej właściwie do wyboru nie miała. Teraz nagle otworzył się przed nią cały wielki rynek energii w Unii Europejskiej i to sprawiło, że Mołdawia mogła zacząć powoli się wyzwalać spod tego uzależnienia elektroenergetycznego. Zaraz przejdę do tego, kiedy to się stało.

To się stało w dużej mierze nawet nie ze względu czy dzięki rozwojowi jakiejś szczególnej infrastruktury, tylko z tej prostej przyczyny, że Mołdawianie nauczyli się funkcjonować na liberalizowanym rynku gazu. Tak naprawdę to uzależnienie stuprocentowe od Gazpromu, o którym wspominaliśmy wcześniej, w znacznym stopniu było uzależnieniem mentalnym, a nie infrastrukturalnym. I naprawdę jak się rozmawiało z mołdawskimi urzędnikami przed rokiem 2021, czy specjalistami od energii, szczególnie od gazu, a w ogóle nie było ich zbyt wielu, to jest też ważne, to oni zwyczajnie w świecie nie wiedzieli, jak się kupuje gaz na rynku spotowym.

Nie wiedzieli, dlatego że od 30 lat ich zadaniem w zasadzie było podpisywanie jednego i tego samego kontraktu z Gazpromem, długoterminowego. To jest kilka stron dokumentów plus aneks wyjaśniający, jak wylicza się dane stawki i to wszystko. I dzięki temu, że wojna, a wcześniej jeszcze szantaż gazpromowski z końca roku 2021 zmusił ich tak naprawdę do tego, żeby już znaleźć alternatywę, no to Mołdawianie się tego nauczyli.

Zresztą zaczęli importować gaz także z innych źródeł. W tym momencie Mołdawia importuje cały swój gaz od różnych dostawców, głównie europejskich, chociaż także na przykład ostatnio eksperymentalnie ze Stanów Zjednoczonych. Nie sprowadza go z Rosji od 2022 roku. A od 2025 roku nie korzysta także z prądu już z elektrowni w Naddniestrzu, w pełni zaspokajając te potrzeby, których sama nie jest w stanie sobie pokryć krajowo, importem głównie z Rumunii, szerzej z Unii Europejskiej.

Miłada Jędrysik: Podobny proces zaszedł w handlu zagranicznym. Na przełomie wieków Rosja odbierała połowę mołdawskiego eksportu, a w 2025 roku jej udział spadł do 2,8 proc. Dokąd trafiają dziś mołdawskie towary? Czy ich jakość również się poprawiła?

Kamil Całus: Tak, głównym partnerem handlowym Mołdawii stała się Rumunia. To dość naturalny partner, bo w końcu blisko, zarówno geograficznie, jak i kulturowo. I poza oczywiście Rumunią jako taką, Unia Europejska. Unia Europejska to jest w tej chwili, jeśli mnie pamiętacie, mieli fluktuacji między 60 a 70 proc. całego mołdawskiego eksportu. Rosja ma znaczenie kompletnie symboliczne. Ukraina czasem jest dość ważnym partnerem, ale to bardzo zależy tak naprawdę od wojny.

Ogólnie rzecz biorąc, rynki unijne, Rumunia, Niemcy, Francja, Włochy, Polska to także dość istotni partnerzy. I jeśli chodzi o kwestię jakości, to tak, absolutnie doszło do poprawy jakości produktów. To zresztą było konieczne, żeby te produkty zostały dopuszczone na rynek unijny.

Najbardziej poprawiła się jakość wina i to już można było obserwować od roku 2014, mniej więcej 2013-2014, bo wtedy się zaczęły takie poważne embargo rosyjskie na wina. I wtedy Mołdawianie spostrzegli ku własnemu przerażeniu, że tych win mołdawskich sprzedawanych wcześniej do Rosji, tak łatwo się do Unii nie sprzeda. I że trzeba po pierwsze zadbać o ich jakość, a po drugie, i to chyba nawet ważniejsze, o estetykę, o opakowanie, o jakąś historię wokół tego.

Tak naprawdę, jeśli sobie spojrzymy na Kiszyniów przed rokiem 2014 i Kiszyniów teraz, to jedna z głównych różnic polega na tym, że pojawiły się tam winebary, których wcześniej nie było, bo to nie jest mołdawska tradycja. Ale Mołdawianie szybko dostrzegli, że żeby sprzedać wino na Zachodzie, trzeba nie tylko zrobić je dobrze, ale trzeba też o nim opowiedzieć, zrobić fajną estetyczną naklejkę, zbudować jakieś chateau, po prostu opowiedzieć historię.

I Mołdawianie sobie z tym doskonale radzą, zarówno na poziomie indywidualnych winiarzy, jak i na poziomie państwa. Państwo mołdawskie już wiele lat temu powołało taką specjalną instytucję, Narodowe Biuro ds. Wina i Winorośli, to się chyba tak będzie tu nazywało, która jest taką czapą nad całą branżą winną. I to jest w ogóle świetny pomysł.

Chodzi w skrócie o to, że jeśli mamy małych producentów wina, których nie stać na to, żeby na przykład jeździć na jakieś targi po świecie, bo produkują, powiedzmy 3-4 tysiące butelek, to oni nie muszą organizować sobie sami tego typu imprez, tylko podłączają się pod to, co organizuje już państwo. Dbając o jakość swojego produktu, mogą aplikować i otrzymać taki specjalny znaczek Wine of Moldova, który jest znakiem jakości, certyfikowanym przez państwo. I potem kiedy organizowane są różne wystawy, to państwo promuje w ramach tych wystaw tego typu wina, jednocześnie odpowiadając za jego jakość.

Świetnie to zadziałało. Moim zdaniem dużo lepiej niż w przypadku win gruzińskich. Chociaż oczywiście mamy tutaj rozbieżności z kolegami zajmującymi się tym tematem.

Miłada Jędrysik: A jak proeuropejskie władze Mołdawii przeciwstawiają się ideowym i propagandowym wpływom Rosji. Część społeczeństwa jest rosyjskojęzyczna i nadal czuje silny związek z Rosją. Jak władze próbują to zmienić?

Kamil Całus: Tak, to jest pewna nowość.

Mołdawianie zorientowali się, że nie wystarczy tylko zrywać zależności gospodarcze, energetyczne. Trzeba też zacząć zrywać zależności narracyjne, tak to nazwijmy, czy też na poziomie soft power. I ten rząd, który od 2021 roku rządzi Mołdawią, tutaj może dodam, że to nie jest właśnie rząd koalicyjny, to jest partia, która ma samodzielną większość, co myślę, że jest ważne, bo wiemy, że koalicjom nie jest tak łatwo, jak rządom działającym w pojedynkę.

Jedną z rzeczy, na którą bardzo obecny rząd PAS, rząd Partii Działania i Solidarności stawia, jest kwestia właśnie pamięci historycznej, czy też polityki pamięci. Już mniej więcej 2-3 lata temu usłyszałem od kolegów z administracji mołdawskiej, że zaczęli oni patrzeć na politykę historyczną jako na instrument rosyjskich wpływów i zorientowali się, że jeśli nie zaczną sami opowiadać prawdy o rzeczywistości sowieckiej, o tym, co Związek Radziecki robił na tych terenach w trakcie II wojny światowej, o pakcie Ribbentrop–Mołotow, który przecież oprócz Polski objął właśnie też terytorium dzisiejszej Republiki Mołdawii, bo ta część Rumunii również została anektowana właśnie na bazie paktu Ribbentrop-Mołotow przez Związek Sowiecki. Że jeśli nie będą tego robili, to Rosja zawsze będzie wygrywała swoją historią o Rosji wyzwolicielce, o bohaterskiej Armii Czerwonej, o Rosji, która jako spadkobierca właśnie Związku Radzieckiego teraz też chce tylko i wyłącznie dobrze dla Mołdawian.

I postawiono na edukację, postawiono na remont i budowę nowych muzeów,przede wszystkim na wzmocnienie świadomości dwóch głównych zbrodni sowieckich na terenie Mołdawii. Pierwsza zbrodnia to deportacje. To było kilka zbrodni, to były trzy fale deportacji z terytorium Mołdawskiej SRR w trakcie II wojny światowej i już bezpośrednio po niej.

Mówimy o dziesiątkach tysiącach ludzi, których wywieziono na Syberię i to jest rzecz, o której się w Mołdawii właściwie do tej pory za bardzo nie mówiło. Teraz się już nie tylko mówi, ale też od bodajże trzech lat na placu przed siedzibą rządu, główny plac w Mołdawii w ogóle, nie tylko w Kiszyniowie, wystawia się taki wagon towarowy właśnie z okresu lat 40., wagonami tego typu wywożono ludzi na Syberię i wewnątrz organizuje się wystawę, opowiada się o tym, jak to wyglądało, jest to jeden z takich instrumentów.

A drugą zbrodnią jest wielki głód w Mołdawii, który podobnie jak głód na Ukrainie, kosztował życie setki tysięcy, dużą część społeczeństwa lokalnego. To się działo w roku 1946-1947, zaraz po II wojnie światowej i szacuje się, że nawet około 200 tysięcy ofiar mogło umrzeć wówczas z powodu tego głodu, za który odpowiedzialność polityczną ponosi Związek Sowiecki. I o tym głodzie prawie nikt tak naprawdę w Mołdawii do tej pory nie rozmawiał.

Paradoksalnie i warto to podkreślić, Gagauzja, to jest ten region na południu Mołdawii, zamieszkały właśnie przez Gagauzów, ludność pochodzenia turkijskiego, ale rosyjskojęzyczną, ultraprorosyjską, tam za integracją na przykład z Euroazjatycką Unią Gospodarczą kierowaną przez Rosję głosuje 98–99 proc. ludzi, to był region najbardziej dotknięty tą tragedią. Tam doszło do przetrzebienia wiosek i miasteczek.

Miłada Jędrysik: A mimo to Gagauzi są prorosyjscy?

Kamil Całus: Właśnie dlatego, że tak naprawdę tej historii nie znają albo że znają ją w wersji, która została zmanipulowana przez sowieckich historiografów. Wersji, według której tak jakoś wyszło, Związek Radziecki był biedny, byliśmy po II wojnie światowej i w której zupełnie ignoruje się wszystkie aktywne działania, jak chociażby niedopuszczanie ludzi do miast, z tych wiosek po to, żeby kupić sobie żywność.

Więc to są takie dwie rzeczy, które Mołdawia robi bardzo intensywnie, chociażby przy współpracy z polskimi instytucjami muzealnymi. Polskie muzea i polski sposób opowiadania czy katalogowania historii są dla Mołdawian dość inspiracyjne, zwłaszcza jeśli chodzi o takie bardzo interaktywne muzea. Robią one na Mołdawianach wrażenie i mam poczucie, że coś takiego chcieliby u siebie również widzieć, po to, żeby właśnie sprzedawać narrację i opowieść o prawdzie.

Miłada Jędrysik: Rozumiem, że przed Mołdawią jeszcze dużo pracy, zarówno w polityce historycznej, jak i w edukacji wielojęzycznej, zwłaszcza w Gagauzji. Chodzi przecież o to, żeby więcej rosyjskojęzycznych obywateli mogło swobodnie posługiwać się rumuńskim. To zapewne długi proces, skoro — jak cytuje pan w raporcie — w sondażu z 2023 roku 29 proc. mieszkańców Mołdawii popierało odtworzenie Związku Radzieckiego.

Kamil Całus: Tak, i ten długi proces, on będzie długi z tego prostego powodu, że on się wcześniej nie zaczął, to jest efekt zaniedbani ponad 30-letnich. Żadnej ekipie w Mołdawii tak naprawdę na serio do tej pory przed tą, która obecnie rządzi, nie zależało na tym, żeby te wpływy rosyjskie jakoś stanowczo ograniczać, często ze względów korupcyjnych właśnie, żeby próbować formułować jakąś spójną narrację historyczną.

Uważano to za problemowe, wzbudzające niepotrzebne napięcia społeczne. Z tego samego powodu też nie chciano za bardzo walczyć z językiem rosyjskim w mediach. I teraz mamy tego skutki – mniejszości zamieszkujące Mołdawię, to jest 20 proc. ogółu populacji, w większości nie znają języka rumuńskiego.

To jest coś niewyobrażalnego po ponad 30 latach istnienia państwa mołdawskiego. Trzeba się było tym zająć, ale oczywiście jest to proces wieloletni i obawiam się, że będzie trudny, bo wymaga przede wszystkim konsekwencji. A czy władze prozachodnie, a szczególnie władze prozachodnie o tak jednoznacznie silnej determinacji i takim ideowym jednak mimo wszystko podejściu do sprawy, jak obecnie PAS utrzymają się u władzy? Szczerze wątpię.

Mam obawy, że jednak w pewnym momencie PAS straci władzę, że zostanie zastąpiony przez siły, które pewnie formalnie, retorycznie również będą proeuropejskie, bo takie są oczekiwania elektoratu, ale którym aż tak bardzo mocno nie będzie zależeć na derusyfikacji i które w ramach tak zwanej polityki centrowej, polityki kompromisu będą jednak skłonne do tego, żeby troszeczkę odpuścić rosyjskim wpływom. To jest to, na co niestety Rosja czeka.

Miłada Jędrysik: No niestety tak i jeszcze dodajmy, że Mołdawia jest na drodze do członkostwa Unii Europejskiej, bo pierwszą rzeczą, którą zrobił nowy rząd, było złożenie wniosku o członkostwo w Unii. Oprócz problemu rosyjskich wpływów, które może nie do końca się da ukrócić, a mogą się wzmóc znowu, jest problem taki problem, że Mołdawia prowadzi te negocjacje – tak sobie Komisja Europejska to wymyśliła – razem z Ukrainą. Jak rozumiem, Mołdawia bardzo by się chciała odłączyć, zrobić decoupling, żeby prowadzić negocjacje indywidualne, bo jak wiemy, jeżeli chodzi o drogę do Unii, ukraińskie problemy są bardzo duże. Być może słusznie wydaje się Mołdawii, że Ukraina jest jej „kamieniem u nogi” w tym przypadku.

Czy dobrze to interpretuję?

Kamil Całus: Tak, bardzo dobrze. Od razu może też dodajmy, że Mołdawia na pewno by się chciała odłączyć, natomiast jeśli byśmy oficjalnie Mołdawię zapytali o to, żeby się chciała odłączyć, to oczywiście tego nie przyzna.

Na poziomie narracyjnym Mołdawia podkreśla, że droga do Unii Europejskiej jest wspólna, że w ogóle zaczęła się tylko i wyłącznie dlatego, że Ukraina dzielnie broni swojej niepodległości, ale też de facto niepodległości Mołdawii przed rosyjską agresją. Kiszyniów stale podkreśla wdzięczność wobec Kijowa, co poniekąd trochę wynika z tego, że Kijów niezbyt pozytywnie odniósł się do decyzji Kiszyniowa o złożeniu właśnie wniosku akcesyjnego zaraz po tym ukraińskim. Padały wprost słowa o tym, że Kiszyniów próbuje na krwi ukraińskiej dostać się do Unii Europejskiej.

Możemy więc sobie wyobrazić, że jaka byłaby reakcja Kijowa, gdyby teraz Kiszyniów powiedział: no to dzięki, słuchajcie, fajnie, ale wam idzie trudniej z obiektywnych przyczyn, macie wrogów, krytyków w Unii Europejskiej, macie wojnę na swoim terytorium. My takich kłopotów nie mamy. Więc tego Kiszyniów oficjalnie zrobić nie chce, ale w praktyce zdaje sobie sprawę z tego, że pewnie tak się będzie musiało wcześniej czy później stać, bo rzeczywiście Mołdawia ma łatwiej.

Nie tylko dlatego, że nie mierzy się z wojną, ale rzeczywiście nie ma żadnych przeciwników w Unii Europejskiej. Ale też jest po prostu malutkim krajem, który ma dużo mniejszą gospodarkę, któremu dużo łatwiej pewne rzeczy wdrażać. Wiec proces integracji europejskiej Mołdawii będzie szybszy. Mołdawianie liczą na to, że rozdzielenie tych procesów nastąpi niejako naturalnie.

Tak naprawdę państwa są związane ze sobą tylko do momentu otwarcia wszystkich sześciu klastrów negocjacyjnych. Cztery z tych klastrów już zostały otwarte, pozostały jeszcze dwa, przy czym jeden z nich dotyczy rolnictwa, więc jest dość trudny, szczególnie w kontekście Ukrainy. Ale jeśli mimo wszystko uda się osiągnąć konsensus w ramach Unii Europejskiej i otworzyć te ostatnie klastry, to Mołdawia będzie mogła już maszerować do Unii Europejskiej niezależnie, bo zamykanie klastrów odbywa się już nie parami czy w koszykach, tylko indywidualnie.

Co i tak nie zmienia faktu, że jeśli Mołdawia zacznie wysuwać się na prowadzenie bardzo wyraźnie, to Kijów nie będzie na to patrzył zbyt pozytywnie. Będzie pewnie krytycznie podchodził zarówno do Brukseli, jak i do Kiszyniowa. Brukseli rozumianej szeroko, chodzi oczywiście o wszystkie stolice unijne.

Kiszyniów też się tego obawia, ale jeszcze bardziej partia PAS obawia się niespełnienia oczekiwań swoich wyborców i obietnic wyborczych. A te były bardzo ambitne, bo PAS obiecał, że do roku 2028 uda się zakończyć negocjacje akcesyjne, a do roku 2030 podpisać i ratyfikować już najlepiej traktat akcesyjny.Bardzo ambitnie.

Wiadomo, to się może nie udać, ale ważne jest, żeby jednak elektorat, który przecież będzie musiał wybrać ponownie prezydenta i będzie musiał wybrać ponownie partię rządzącą za parę lat, żeby ten elektorat mógł jednak coś dostać, żeby mógł usłyszeć, że słuchajcie, mamy wyraźne postępy, już prawie zakończyliśmy negocjacji, podpisanie traktatu jest blisko. Albo:już podpisaliśmy traktat, teraz czekamy tylko na ratyfikację, coś się musi zadziać. Jeśli się nie zadzieje, to PAS ma spore szanse stracić władzę, a na to nie jest gotowy, bojąc się oczywiście o przyszłość Mołdawii, nawet kosztem pogorszenia relacji z Ukrainą.

Miłada Jędrysik: Rozumiem więc, że wiele zależy teraz także od Brukseli i państw Unii Europejskiej, które mogą ten proces ułatwiać albo blokować. Pozostaje nam zaprosić słuchaczki i słuchaczy do Kiszyniowa i innych miast Mołdawii — również do tamtejszych winiarni, skoro mołdawskie wino jest dziś tak dobre.

Zachęcam też do wspierania OKO.press. Dzięki temu możemy prowadzić takie rozmowy jak dzisiejsza. Bardzo dziękuję. To był podcast Drugi Rzut Oka.

Do usłyszenia w kolejnym odcinku.