Kiedy migracja staje się bronią
Białoruś wykorzystuje migrantów do wywierania presji na sąsiadów, a Europa wciąż szuka na to skutecznej odpowiedzi. Czy da się bronić granic przed atakami hybrydowymi, nie rezygnując przy tym z praw człowieka i zasad, na których opiera się Unia Europejska?
Pięć redakcji – łotewski TVNET, chorwacki Telegram, niemiecki CORRECTIV, austriacka Die Presse i polskie OKO.press przygotowują wspólny podcast poświęcony temu, co porusza europejską społeczność.
Czy migranci mogą stać się narzędziem wojny hybrydowej? Reżim Łukaszenki od pięciu lat wykorzystuje migrację do wywierania presji na granice Unii Europejskiej. Na Łotwie dochodzi do aktów sabotażu, w Polsce kryzys graniczny pochłonął już 107 ofiar, a w Niemczech debata o migracji podsyca polityczne podziały. W najnowszym odcinku lensEU dziennikarze z Łotwy, Polski, Niemiec i Chorwacji sprawdzają, jak działa ta strategia i czy Europa potrafi obronić swoje granice. A jeśli tak – to jakim kosztem.
Podcast został nagrany w języku angielskim i przeczytany przez polskiego lektora. Transkrypcja poniżej, a oryginał – TUTAJ.
A jeśli wolisz czytać, zasubskrybuj nasz newsletter LensEU. Znajdziesz w nim informacje na tematy europejskie z pięciu krajów biorących udział w projekcie.
Przeczytaj także:
Linda Dāldere-Lapāne: Migracja od lat jest jednym z najbardziej spornych tematów politycznych w Europie. Wpływa na kampanie wyborcze, zaostrza konflikty i rodzi trudne pytania o bezpieczeństwo granic, suwerenność państw oraz prawo do ubiegania się o azyl.
Ale dla części europejskich państw migracja stała się także czymś zupełnie innym: narzędziem, za pomocą którego ich przeciwnicy próbują wywierać na nie presję.
Nazywam się Linda Dāldere-Lapāne, jestem dziennikarką łotewskiego TVNET-u. W tym odcinku lensEU przyjrzymy się wykorzystywaniu migracji jako narzędzia nacisku: temu, jak można celowo sterować przepływami migracyjnymi, by wywierać presję na inne państwa. Razem z dziennikarzami z Polski, Niemiec i Chorwacji sprawdzimy, na czym polega ta taktyka, jakie ma konsekwencje dla europejskich społeczeństw i jak odpowiada na nią Unia Europejska.
Ten temat jest mi szczególnie bliski.
Od ponad pięciu lat Łotwa zmaga się z presją migracyjną ze strony sąsiedniej Białorusi. To, co zaczęło się jako kryzys na zewnętrznej granicy Unii Europejskiej, przerodziło się w stałe zagrożenie dla bezpieczeństwa.
Łotewskie władze uważają, że jest to celowa próba destabilizacji państwa.
Mimo wieloletnich wysiłków na rzecz wzmocnienia ochrony granicy presja nie ustaje. Ostatnie wydarzenia wskazują, że metody stosowane wobec Łotwy stają się coraz bardziej agresywne.
Żeby zrozumieć, co dzieje się dziś na łotewskiej granicy, trzeba wrócić do lata 2021 roku.
Stosunki Białorusi z Unią Europejską gwałtownie się pogorszyły po kwestionowanych wyborach prezydenckich i brutalnym stłumieniu protestów. UE nałożyła sankcje na reżim Aleksandra Łukaszenki.
Wtedy tysiące ludzi, wielu z nich z Bliskiego Wschodu, zaczęło podróżować na Białoruś. Skusiła ich obietnica łatwiejszego przedostania się do Unii Europejskiej. Część przylatywała do Mińska, skąd przewożono ich w okolice granic z Litwą, Łotwą i Polską.
Europejskie rządy oskarżyły Białoruś o celowe organizowanie tych podróży w odwecie za unijne sankcje. Był to dobitny przykład tego, jak można wywierać presję na sąsiadów bez użycia siły militarnej.
Choć wydarzenia na wschodniej granicy Europy wydawały się czymś wyjątkowym, sama taktyka była znana od dawna.
Amerykańska politolożka Kelly M. Greenhill opisała co najmniej 81 historycznych przypadków zjawiska, które określa mianem coercive engineered migration, czyli celowego sterowania migracją w celu wymuszania ustępstw politycznych.
W czasie zimnej wojny NRD ułatwiała migrantom przemieszczanie się do RFN, by wymusić ustępstwa polityczne i gospodarcze. Kilkadziesiąt lat później przywódca Libii Muammar Kaddafi wielokrotnie groził Europie zwiększeniem napływu migrantów, jeśli nie spełni jego żądań.
Inne rządy, inne okoliczności, ale podobna polityczna kalkulacja. Celem nie zawsze jest przerzucenie przez granicę dużej liczby osób. Niekiedy już sama groźba napływu migrantów wystarcza, by wpłynąć na decyzje innego rządu.
Badania Greenhill sugerują, że ta strategia często była skuteczna. W niemal trzech czwartych analizowanych przypadków państwa wykorzystujące migrację jako narzędzie nacisku osiągnęły przynajmniej część swoich celów.
Dlaczego tak się dzieje? Między innymi dlatego, że migracja sama w sobie budzi silne emocje polityczne w wielu demokracjach. Wywołuje spory o bezpieczeństwo, tożsamość narodową, wydatki publiczne i obowiązek ochrony osób ubiegających się o azyl. Rządy, które celowo sterują przepływami migracyjnymi, mogą wykorzystywać te podziały.
Właśnie dlatego działania Białorusi są tak wymowne.
Łotewskie władze oskarżają reżim białoruski o celowe podtrzymywanie presji migracyjnej w ramach kampanii hybrydowej wymierzonej w Łotwę, a szerzej — w Unię Europejską. Zdaniem łotewskich urzędników chodzi o osłabienie ochrony granicy, wyczerpanie zasobów państwa i wywołanie niestabilności. Mimo kolejnych zabezpieczeń presja nie ustaje, a stosowane metody stają się coraz bardziej agresywne.
W 2024 roku łotewska straż graniczna udaremniła 5388 prób nieuprawnionego przekroczenia granicy z Białorusi. W 2025 roku liczba ta przekroczyła 12 tysięcy, a pod koniec października 2026 roku była już wyższa niż w całym poprzednim roku.
Jednak łotewskie władze coraz bardziej niepokoją także celowe akty sabotażu i zastraszania. Do 24 października tego roku odnotowano 61 przypadków uszkodzenia infrastruktury granicznej, wobec 23 w całym 2025 roku.
Sprawcy niszczą lub kradną kamery monitoringu, przecinają ogrodzenia, a niekiedy uciekają z powrotem na Białoruś, zanim pogranicznicy zdążą zareagować.
6 października doszło do szczególnie niepokojącego incydentu. Według łotewskich sił zbrojnych trzech zamaskowanych, prawdopodobnie uzbrojonych mężczyzn próbowało siłą przepchnąć przez granicę grupę co najmniej 20 migrantów, grożąc przy tym łotewskim żołnierzom.
Kilka godzin później zamaskowane osoby wkroczyły na terytorium Łotwy, uszkodziły skrzynkę rozdzielczą i ukradły kamery monitoringu, po czym wycofały się na Białoruś.
Być może najważniejsze jest jednak to, że Łotwa zaczęła ustalać, kto stoi za organizacją tych działań. W lipcu Prokuratura Generalna wszczęła postępowanie karne w sprawie podejrzenia skoordynowanych działań wymierzonych w bezpieczeństwo granicy.
Według prokuratorów zebrane dowody wskazują na istnienie co najmniej pięcioosobowej grupy przestępczej, podejrzewanej o organizowanie nieuprawnionego przekraczania granicy oraz systematyczne niszczenie infrastruktury, by utrudniać pracę łotewskim pogranicznikom. Po raz pierwszy łotewscy prokuratorzy badają w tej sprawie również działania białoruskich urzędników.
Pod koniec października pojawiły się nowe informacje o sposobie działania podejrzewanej grupy. Program śledczy „De facto” łotewskiej telewizji publicznej LTV poinformował, że migranci podróżujący do Unii przez Rosję i Białoruś mogą płacić za tę trasę około 5 tysięcy dolarów, często w kryptowalutach. Według tych ustaleń migranci są przewożeni do obozowisk w pobliżu łotewskiej granicy, gdzie niektórzy spędzają kilka dni, inni nawet całe miesiące.
Prokurator Andris Aleksejevs opisywał, że umundurowani funkcjonariusze mają sprawdzać, czy migranci zapłacili za podróż. Ci, którzy tego nie zrobili, mogą być zmuszani do niszczenia łotewskiej infrastruktury granicznej pod groźbą pobicia lub tortur. Oznaczałoby to, że osoby próbujące dotrzeć do Europy są celowo kierowane w stronę Łotwy, przetrzymywane przy granicy, a następnie zmuszane do udziału w aktach sabotażu.
Choć nie zawsze wiadomo, kto odpowiada za poszczególne ataki, łotewscy urzędnicy wielokrotnie oskarżali białoruskie władze o umożliwianie całej operacji. Szef łotewskiej straży granicznej sugerował nawet, że część sprawców może należeć do zorganizowanych grup przestępczych, a nie bezpośrednio do białoruskich służb państwowych.
Nie wyklucza to zaangażowania państwa, ale utrudnia ustalenie, kto kieruje operacją i ponosi za nią odpowiedzialność. Przypomina też, że sami migranci mogą być ofiarami przymusu, nawet jeśli ich przemieszczanie się jest wykorzystywane do zagrażania bezpieczeństwu innego kraju.
Dla Łotwy konsekwencje są bardzo konkretne: od lat musi utrzymywać wzmożoną ochronę granicy, rozbudowywać monitoring i kierować tam dodatkowych funkcjonariuszy.
W sierpniu rząd rozpoczął operację „Vilkatis”, w którą zaangażowano straż graniczną, siły zbrojne i inne instytucje. Przedłużono ją do końca grudnia. Łotwa otrzymała też pomoc od Estonii, Finlandii, Litwy i Polski.
I tu widać szerszy, europejski wymiar sprawy. Atakowana jest nie tylko granica Łotwy, ale także zewnętrzna granica Unii Europejskiej i NATO. Jej celowe naruszanie nie jest więc wyłącznie problemem między Łotwą a Białorusią. To wyzwanie dla bezpieczeństwa granicy, której wspólnie bronią europejscy sojusznicy.
Polska zna ten problem szczególnie dobrze. Od 2021 roku jej granica z Białorusią również pozostaje pod presją migracyjną. Tam jednak skutki kryzysu wykraczają daleko poza kwestie bezpieczeństwa granic: silnie wpłynęły na debatę polityczną i stosunek społeczeństwa do migracji.
Bartosz Kocejko-Szukalski, zastępca redaktora naczelnego polskiego portalu śledczego OKO.press, opowiada, jak kryzys podzielił polskie społeczeństwo i dlaczego te podziały wciąż mają znaczenie.
Bartosz Kocejko-Szukalski: Latem 2021 roku kryzys na granicy z Białorusią zaskoczył zarówno polskie państwo, jak i społeczeństwo. Pojawienie się w przygranicznych lasach migrantów, głównie z Bliskiego Wschodu, ale także z innych regionów, wywołało dwie różne reakcje.
Z jednej strony rząd, kierowany wówczas przez prawicowe Prawo i Sprawiedliwość, zaczął zaostrzać ochronę granicy. Rozstawiał zasieki z drutu kolczastego i wysyłał wojsko do przygranicznych miejscowości. Jednocześnie próbował politycznie wykorzystać strach, przedstawiając migrantów w odczłowieczający sposób. Podczas konferencji prasowych przedstawiano ich jako bezpośrednie zagrożenie dla polskich obywateli, często używając otwarcie rasistowskiego języka.
Władze zaczęły także masowo stosować pushbacki, odmawiając przyjmowania wniosków o azyl.
Z drugiej strony na dużą skalę zaangażowały się organizacje społeczne i wolontariusze. Pomagali migrantom na granicy polsko-białoruskiej, dostarczając żywność i zapewniając pomoc medyczną.
Kryzys migracyjny był również kryzysem humanitarnym, który przyniósł tragiczne skutki. Według raportu Stowarzyszenia We Are Monitoring, dokumentującego sytuację humanitarną na granicy polsko-białoruskiej, zmarło tam dotąd 107 osób. Uważa się, że do wielu z tych śmierci przyczyniły się powtarzające się pushbacki.
Dziś na granicy polsko-białoruskiej jest stosunkowo niewielu migrantów, ale obecny rząd — koalicja ugrupowań centrowych, prawicowych i lewicowych — w dużej mierze kontynuuje politykę poprzedników. Zbudował nowoczesną zaporę graniczną, nadal stosuje pushbacki i zawiesił prawo do składania wniosków o azyl na granicy polsko-białoruskiej.
I to być może najtrwalszy, a zarazem najbardziej paradoksalny skutek kryzysu. Walcząc z atakiem hybrydowym autorytarnego reżimu, Polska zrezygnowała z części gwarancji wynikających z prawa humanitarnego — gwarancji, które wcześniej uznawano za jeden z fundamentów liberalnej demokracji.
Linda Dāldere-Lapāne: Doświadczenie Polski pokazuje, że skutki wykorzystywania migracji jako narzędzia nacisku sięgają daleko poza samą granicę. Nawet jeśli rządom udaje się powstrzymać nieuprawnione przekraczanie granic, napięcia polityczne wywołane lub zaostrzone przez kryzys mogą utrzymywać się przez lata.
Ma to szczególne znaczenie w Europie, gdzie migracja od dawna jest jednym z tematów budzących największe podziały.
Oczywiście nie każde państwo doświadczyło celowego wykorzystywania migracji przez wrogi rząd. Jednak podziały polityczne, które sprawiają, że ta taktyka może być skuteczna, występują w wielu krajach.
Niemcy są szczególnie wymownym przykładem tego, jak bardzo zaostrzyła się debata o migracji.
W 2024 roku dziennikarze śledczy CORRECTIV ujawnili tajne spotkanie, w którym uczestniczyły osoby związane ze skrajnie prawicową Alternatywą dla Niemiec (AfD), a także przedstawiciele innych środowisk. Rozmawiano o tak zwanej remigracji, również o propozycjach, które mogłyby dotknąć obywateli Niemiec o migracyjnych korzeniach.
Jean Peters, jeden z autorów śledztwa, wyjaśnia, o czym rozmawiano, jaki wpływ ujawnienie tych planów wywarło na niemieckie społeczeństwo i co wydarzyło się później.
Jean Peters: Udało nam się zaobserwować, jak kilku działaczy AfD omawiało swoje plany. Byli wśród nich przedstawiciele kierownictwa partii, tacy jak Ulrich Siegmund, oraz bliski współpracownik Alice Weidel, liderki AfD. W spotkaniu uczestniczył również jej asystent. Rozmawiali o sposobach promowania tak zwanej remigracji na różne sposoby, między innymi za pośrednictwem mediów tradycyjnych i społecznościowych.
Wszystko zaczęło się od pierwszej prezentacji, którą wygłosił skrajnie prawicowy działacz Martin Sellner. To był „tajny plan”, jak go nazwaliśmy, albo „plan generalny”, jak określał go sam gospodarz spotkania.
Co właściwie oznacza remigracja? Między innymi wypędzanie ludzi z Niemiec z pobudek rasistowskich. To, czy termin ten oznacza wypędzenie, przymusowe przesiedlenie, deportację czy tak zwany dobrowolny wyjazd, stało się przedmiotem licznych sporów sądowych. I na tym właśnie polega jego istota: to pojemne, eufemistyczne określenie.
Idzie dalej niż typowe neonazistowskie hasła w rodzaju „cudzoziemcy precz”. Wiele osób było wstrząśniętych, ponieważ przekroczono ważne granice. Pomysły obejmowały nawet obywateli Niemiec. W odpowiedzi na pytanie zadane podczas spotkania uznano ich za największy problem, który trzeba będzie rozwiązać w ramach planu rozpisanego na dziesięciolecia. Martin Sellner mówił, że potrzebne będą specjalnie przygotowane ustawy.
Potem przyszły konsekwencje. Wielu działaczy AfD zaczęło używać terminu „remigracja”, inni się od niego dystansowali. Reakcje pojawiły się nawet na szczeblu europejskim: Marine Le Pen oświadczyła, że nie chce mieć z tym nic wspólnego, i zakończyła współpracę z AfD.
Skutki polityczne były bardzo silne. Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych podjęło działania, a na ulice wyszły ogromne tłumy demonstrantów. Protesty miały skalę niespotykaną wcześniej w Niemczech. Powstawały nowe sojusze między różnymi środowiskami i to uważam za najważniejszy rezultat.
Kampania na rzecz delegalizacji AfD nabrała tempa. Doprowadziła też do przygotowania ekspertyzy prawnej na zlecenie organizacji Gesellschaft für Freiheitsrechte, zajmującej się prawami obywatelskimi. Wszystko to było efektem ruchu, który ogarnął całe Niemcy.
Znacznie wzmocniły się także tak zwane „Omas gegen rechts” — Babcie przeciw prawicy. Od tego czasu stały się największym ruchem kobiecym w Niemczech. Krótko mówiąc: skutki społeczne były ogromne.
Pozostaje jednak pytanie: jak dziś wygląda debata o migracji w Niemczech i jaki ma związek z naszym śledztwem? Obserwując to, co wydarzyło się po naszej publikacji, dostrzegam również przeciwną tendencję. Obok ruchu protestu pojawił się inny proces: wiele prawicowych idei przeniknęło do głównego nurtu polityki, do tak zwanego mieszczańskiego centrum.
Linda Dāldere-Lapāne: Niemieckie spory polityczne nie są same w sobie dowodem, że obcy rząd wykorzystuje migrację jako broń. Pokazują jednak, jak silne emocje polityczne budzi ten temat i jak kryzys migracyjny celowo wywołany z zewnątrz mógłby pogłębić istniejące konflikty.
Niemcy nie są pod tym względem wyjątkiem. Chorwacja nie doświadczyła presji migracyjnej organizowanej przez obce państwo w taki sposób jak Łotwa czy Polska. Odpowiada jednak za ochronę jednej z najdłuższych lądowych granic zewnętrznych Unii Europejskiej, dlatego migracja pozostaje tam ważnym tematem politycznym.
O tym, jak te obawy wpływają na debatę publiczną, opowiadają nasi koledzy z chorwackiej redakcji Telegram.
Irena Frlan Gašparović: Chorwacja nie doświadczyła tego rodzaju wykorzystywania migracji jako narzędzia nacisku, z jakim mierzą się niektóre inne państwa UE. Mimo to chorwacki rząd rozumie sytuację Łotwy, Litwy i Polski. Powód jest prosty: geografia.
Chorwacja odpowiada za ochronę jednej z najdłuższych lądowych granic zewnętrznych Unii. W kraju debata polityczna koncentruje się jednak na innym pytaniu: czy Chorwacja nie stanie się na stałe „hotspotem”, czyli miejscem, do którego będą trafiać migranci przekraczający granice poza oficjalnymi procedurami. Obawy te podsycają głównie prawicowi populiści.
Politycy ci co jakiś czas domagają się nawet wysłania wojska do patrolowania granic. Rzadko jednak wyjaśniają, czemu miałby służyć tak radykalny krok i co konkretnie żołnierze mieliby robić inaczej niż pogranicznicy.
Rząd przekonuje natomiast, że na granicach zewnętrznych nie ma nadzwyczajnej presji ani sytuacji, z którą służby nie potrafiłyby sobie poradzić. Ponieważ jednak w koalicji rządzącej są również partie prawicowe, gabinet chętnie popiera unijne propozycje zwiększenia kontroli państw nad granicami oraz zaostrzenia polityki migracyjnej i azylowej.
Linda Dāldere-Lapāne: Doświadczenia Chorwacji wyraźnie różnią się od doświadczeń Łotwy czy Polski. Pokazują jednak, że debata o migracji i bezpieczeństwie granic może wpływać na politykę wewnętrzną nawet wtedy, gdy żadne obce państwo nie wykorzystuje migracji do wywierania presji.
Stanowisko chorwackiego rządu wskazuje też na kolejny problem: państwa europejskie mogą zgadzać się co do potrzeby lepszej ochrony granic, ale różnić się w ocenie konkretnych rozwiązań.
Jak więc Europa odpowiada na te wyzwania?
Unia Europejska wprowadziła nowe przepisy, które mają pomóc państwom członkowskim radzić sobie z kryzysami migracyjnymi, również wtedy, gdy inne państwo celowo wykorzystuje migrantów jako narzędzie nacisku politycznego.
Nowy pakt o migracji i azylu, stosowany od czerwca 2026 roku, przewiduje dla państw znajdujących się w takiej sytuacji dodatkowe wsparcie i specjalne procedury na wypadek sytuacji nadzwyczajnych.
Pod koniec października Komisja Europejska zaproponowała też znaczne rozszerzenie uprawnień Frontexu, unijnej agencji straży granicznej i przybrzeżnej, aby wzmocnić ochronę granic i skuteczniej reagować na nowe zagrożenia.
Europejskie rządy nie są jednak zgodne co do tego, jak daleko powinny sięgać te rozwiązania.
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych pomysłów jest tworzenie tak zwanych ośrodków powrotowych poza Unią Europejską. Miałyby do nich trafiać osoby zobowiązane do opuszczenia UE. Organizacje praw człowieka ostrzegają przed zagrożeniami dla praw migrantów. Niektóre państwa członkowskie obawiają się z kolei wpływu takich rozwiązań na sytuację na własnych granicach.
Jak wyjaśniają nasi koledzy z Chorwacji, właśnie to szczególnie niepokoi tamtejszy rząd.
Irena Frlan Gašparović: Jest jednak jedna ważna kwestia, do której rząd podchodzi szczególnie ostrożnie: europejska debata o tworzeniu tak zwanych ośrodków powrotowych w krajach spoza UE.
Te ośrodki detencyjne są ostro krytykowane przez międzynarodowe organizacje pozarządowe ze względu na zagrożenia dla praw człowieka. Nie to jednak jest głównym powodem ostrożności chorwackiego rządu.
Chorwackie władze nie sprzeciwiają się samemu pomysłowi. Nalegają jedynie, by takie ośrodki nie powstawały w państwach spoza UE, które bezpośrednio graniczą z Chorwacją. Obawiają się bowiem, że zwiększyłoby to presję na chorwackie granice.
Linda Dāldere-Lapāne: Jest jeszcze jeden dylemat.
Państwa, których granice są celem zaplanowanych ataków, potrzebują skutecznych sposobów obrony. Na Łotwie niedawna dyskusja o rozszerzeniu uprawnień pograniczników do używania broni palnej wywołała pytania o to, jak pogodzić bezpieczeństwo z zasadą proporcjonalności użycia siły.
To trudne wybory, zwłaszcza gdy sami migranci mogą być ofiarami manipulacji i przymusu.
Pokazują one, dlaczego nie ma prostego rozwiązania problemu wykorzystywania migracji jako narzędzia nacisku. Skuteczniejsza ochrona granic, lepsza współpraca i bardziej przejrzyste przepisy mogą zwiększyć odporność Europy. Same w sobie nie powstrzymają jednak wrogiego rządu przed celowym wywołaniem kryzysu.
Czy Europa jest więc przygotowana?
W porównaniu z sytuacją sprzed pięciu lat Unia zdobyła doświadczenie, przyjęła nowe przepisy i zaczęła tworzyć kolejne narzędzia reagowania.
Ale doświadczenia Łotwy i Polski pokazują, że nie chodzi wyłącznie o zarządzanie migracją. Państwa mogą stać się celem rzeczywistych, długotrwałych ataków na swoje granice, które zagrażają również bezpieczeństwu całej Unii Europejskiej i NATO.
Z kolei przykłady Niemiec i Chorwacji pokazują, że migracja nadal może ujawniać głębokie podziały polityczne, nawet w krajach, które mierzą się z zupełnie innymi wyzwaniami.
Europa stoi więc przed podwójnym wyzwaniem: musi chronić granice przed celową ingerencją, a jednocześnie nie dopuścić, by ci, którzy próbują ją destabilizować, wykorzystali istniejące podziały polityczne jako kolejne narzędzie nacisku.
To wszystko w dzisiejszym odcinku podcastu lensEU, w którym przyglądamy się temu, co kształtuje europejską wspólnotę. Do usłyszenia za tydzień!

Komentarze