25 lat prawa do informacji. Jak się dowiedzieć, kiedy państwo ci nie odpowiada (na pytania)?

Na zdjęciu jest wszystko, z czym się teraz mierzymy w dostępie do informacji: Ludzie już wiedzą, że mają prawo pytać, ale nie zawsze coś z tego wynika. Tu widzimy spotkanie w Sobotce w styczniu 2026 r. Mieszkańcy spotkali się, by przedyskutować decyzję burmistrza o zakupie budynku na nową siedzibę Urzędu Gminy. Stary jest ciasny, nieprzystosowany dla osób z niepełnosprawnościami. Nowy jest jednak drogi. Część mieszkańców i radnych z pomysłem się nie zgadza. Ludzie zgłaszali uwago do tego pomysłu od ponad roku, ale zebrani nie mają poczucia, że zostali wysłuchani. „Dlaczego Urząd podszedł do sprawy powierzchownie?”. Spór zakończył się radykalnie — w kwietniu mieszkańcy odwołali burmistrza w referendum.

Realizacja prawa do informacji publicznej i organizacja konsultacji to nie formalność — to sztuka.

Anna Wójcik rozmawia o tym z Katarzyną Batko-Tołuć z Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska. Jak wygląda dziś w Polsce dostęp do informacji publicznej, przejrzystość podejmowania decyzji i stanowienia prawa oraz udział obywateli w podejmowaniu decyzji?

Anna Wójcik: Od wielu lat w Watchdog Polska zajmujecie się promowaniem otwartości państwa oraz dostępu do informacji. Czy nasze państwo staje się bardziej przejrzyste, czy po prostu publikuje coraz więcej informacji, z których nadal trudno się czegoś dowiedzieć?

Katarzyna Batko-Tołuć: Informacji jest na pewno dużo więcej. Państwo, które się cyfryzuje, udostępnia ich więcej niż państwo pozbawione takich narzędzi.

Również dzięki nam, Watchdog Polska, bo od 23 lat zajmujemy się promowaniem prawa do informacji. Widzimy rosnące zainteresowanie i coraz większy zasięg naszych działań skierowanych do obywateli. Pomogły w tym również wydarzenia polityczne. To, co kiedyś było ważne przede wszystkim dla lokalnych aktywistów, w czasie kryzysu praworządności za rządów PiS stało się istotne dla szerokiej opinii publicznej.

Dziennikarze zawsze mieli świadomość znaczenia prawa do informacji. Historycznie prawo do informacji w krajach takich jak Szwecja i Finlandia wiązało się z wolnością prasy. Bez możliwości zdobywania informacji i żądania wyjaśnień od władzy prasa nie mogłaby działać. Dziennikarze czasem uważają, że powinni mieć uprzywilejowany dostęp do informacji. My uważamy, że każdy powinien mieć dostęp do informacji. Dziś ma to szczególne znaczenie, bo informacje rozpowszechniają nie tylko tradycyjne media. Dobrze, żeby w internecie było jak najwięcej wiarygodnych źródeł.

Ustawa o dostępie do informacji publicznej obchodzi w tym roku 25-lecie. Przyjęto ją 6 września 2001 roku. Przez ten czas niewiele się zmieniała, ale jej przepisy były interpretowane przez sądy. Swoje sposoby postępowania wypracowywały też zarówno instytucje zobowiązane do udzielania informacji, jak i osoby, które o nią wnioskują.

Narodziło się przy tym mnóstwo sposobów na unikanie udostępniania informacji. Był nawet okres, kiedy organizowano szkolenia o tym, jak jej nie udostępniać. Później zmienił się język: zaczęto mówić o odmowie ze względu na ochronę różnych dóbr. Urzędnicy — to oczywiście duże uogólnienie — często nie lubią tej ustawy. Uważają, że obywatele korzystają z niej albo będą z niej korzystać w złej wierze.

Tylko kto ma określać, która wiara jest dobra, a która zła? To jedno z największych pól konfliktu między instytucjami zobowiązanymi do udzielania informacji a osobami uprawnionymi do jej uzyskania. Spór dotyczy intencji: czy trzeba mieć „dobre” intencje i czy można nadużywać prawa do informacji.

Czy problemy z dostępem do informacji dotyczą przede wszystkim rządu centralnego, czy także samorządów?

Wyjaśnimy, że krąg podmiotów zobowiązanych do udzielania informacji publicznej jest bardzo szeroki. Obejmuje administrację rządową i samorządową, ale także instytucje realizujące zadania publiczne, na przykład szkoły czy szpitale. Nie chodzi wyłącznie o instytucje państwowe. Nawet szkoła opłacana przez rodziców z prywatnych pieniędzy realizuje zadania związane z edukacją, choć zakres jej obowiązków informacyjnych będzie inny.

Ważne jest też korzystanie z pieniędzy publicznych. Trzeba jednak odróżnić obowiązki danego podmiotu od obowiązku udostępnienia konkretnej informacji. Jeżeli przedsiębiorca dysponuje pieniędzmi publicznymi, można pytać o sposób ich wykorzystania. Nie oznacza to, że musi ujawniać informacje o całej swojej działalności.

Pamiętam swoje pierwsze próby korzystania z ustawy, prawdopodobnie w 2002 roku. Nie znałam się jeszcze na tym, działałam jako aktywistka i chciałam sprawdzić, jak to prawo funkcjonuje. Wszystko było wtedy na papierze. Nie rozmawialiśmy jeszcze o wysyłaniu wniosków mailem. Przychodziłam do urzędu, pukałam do drzwi i nieśmiało pytałam, czy mogę złożyć wniosek. Urzędnicy nie wiedzieli, z czym przychodzę. A ja miałam w ustawie napisane, że nie muszę tłumaczyć, po co mi ta informacja.

Inaczej bywa z instytucjami, których dotąd nikt o nic nie pytał. W Watchdog Polska staraliśmy się rozszerzać praktykę korzystania z prawa do informacji na sprawy bliskie codziennemu życiu: szkoły, szpitale, podmioty wykonujące zadania publiczne w imieniu państwa.

Pytaliśmy na przykład Polski Związek Piłki Nożnej o budżet. Wskazywaliśmy na jego szczególną pozycję w organizowaniu piłki nożnej: skoro państwo powierza podmiotowi taką rolę, wiążą się z nią również obowiązki wobec obywateli. Pytaliśmy też o postępowania dyscyplinarne w samorządach zawodowych adwokatów i radców prawnych. One również wykonują zadania powierzone im przez państwo.

Białe plamy odkrywamy więc wtedy, kiedy ktoś postanawia sprawdzić, jak działa kolejna instytucja. Jest ich bardzo dużo.

Wracając do kwestii intencji pytającego: co do zasady nie powinny one decydować o dostępie do informacji. Jako obywatele możemy oceniać, czy podoba nam się to, że dziennikarz pyta tylko jedną stronę sporu albo nie daje spokoju konkretnej osobie pełniącej funkcję publiczną. Ale instytucja nadal ma obowiązek odpowiadać na wnioski.

Przy dzisiejszej polaryzacji, która dotyczy również mediów, często pytamy przede wszystkim tych, z którymi się nie zgadzamy. To samo w sobie nie odbiera nam prawa do informacji. Urzędnicy próbują uzależniać udostępnienie informacji od wykazania interesu publicznego, a sądy czasem przychylają się do takiego podejścia. W przypadku dziennikarzy ten interes powinien być stosunkowo łatwy do wykazania, choć samo pojęcie pozostaje nieostre.

W latach 2015–2023, za rządów PiS, obserwowaliśmy systemową erozję demokratycznych standardów. Czy w dostępie do informacji też było widać pogorszenie? I czy za obecnej władzy dostrzegasz poprawę w tym obszarze?

Państwo nie zbiera danych, które pozwalałyby to dobrze porównać. Gdybym miała ocenić sytuację jakościowo, na podstawie konkretnych przypadków, powiedziałabym, że w latach 2015–2023 pojawiło się poczucie: „mogę nie przestrzegać prawa”. Czasem wręcz ostentacyjne. Wykorzystywano różne sposoby na nieudostępnianie informacji. Nie zawsze chodziło o to, żeby nigdy jej nie ujawnić. Wystarczyło opóźnić to o osiem, dziewięć lat albo jeszcze dłużej. Tymczasem informacja jest potrzebna tu i teraz.

Zdarzało się, że nie wykonywano wyroków. Wygraliśmy ze Zbigniewem Ziobrą sprawę dotyczącą udostępnienia algorytmu „sądolotka”, dotyczącego przydziału spraw sądowych sędziom. Mimo wezwania do wykonania wyroku informacja przez lata nie została udostępniona.

Były też odmowy dotyczące bardzo prostych informacji, które wcześniej nie budziły kontrowersji. Regularnie pytaliśmy ministerstwa o wpływające do nich wnioski o informację publiczną. Już w 2012 roku wykorzystywaliśmy te dane w naszym rzecznictwie i zasadniczo wszyscy je udostępniali. Gdy zapytaliśmy ponownie w 2016 lub 2017 roku, część ministerstw uznała, że to „dokument wewnętrzny”. Połowa udostępniła informacje, połowa nie.

Powoływanie się na „dokument wewnętrzny” to jeden ze sposobów unikania udostępniania informacji. Takiej kategorii nie ma w ustawie o dostępie do informacji publicznej, ale urzędy powołują się na nią, uznając, że dana treść nie jest informacją publiczną. Wnioskodawca musi wtedy iść do sądu, żeby ten rozstrzygnął sprawę. W przypadku informacji o wnioskach wpływających do ministerstw było to dla mnie absurdalne.

Trybunał Konstytucyjny przez lata po zmianie jego kierownictwa i objęciu funkcji prezeski przez Julię Przyłębską co do zasady od razu przedłużał termin odpowiedzi do dwóch miesięcy. To rozwiązanie przewidziane na wyjątkowe sytuacje, a tam stało się praktyką.

Za rządów PiS zdarzały się jednak również sytuacje zaskakujące w drugą stronę. Dostaliśmy słynną umowę na respiratory, z kwotami i załącznikami. O ile pamiętam, nastąpiło to po rozstrzygnięciu sprawy w pierwszej instancji. Z dokumentów wynikało, jakie warunki powinny zostać spełnione przed dokonaniem płatności. Tymczasem płacono, choć nie sprawdzano wykonania tych obowiązków, a sprzęt nie działał. Zastanawiałam się, czy ktoś wewnątrz instytucji nie miał już dość i po prostu zdecydował się to ujawnić. To oczywiście tylko przypuszczenie.

Podsumowując: za rządów PiS czasem dostawaliśmy informacje wrażliwe dla władzy, które powinny być jawne, a jednocześnie odmawiano nam odpowiedzi w zupełnie prostych sprawach.

A jak jest dzisiaj?

Myślę, że jest sprawniej. Obecny rząd wie, że musi odpowiadać. Są jednak sprawy, w których widać hipokryzję. Zaraz po powołaniu nowego rządu pojawiła się kwestia zarobków w TVP. Telewizja Polska jest zobowiązana do udzielania informacji, choć oczywiście trwa dyskusja o tym, że prowadzi również działalność komercyjną i nie może ujawniać wszystkiego.

Po postawieniu TVP w stan likwidacji ujawniono zarobki osób związanych z poprzednią władzą. Ale wniosek o zarobki osób pracujących dla TVP dzisiaj nie został zrealizowany. Trudno to zrozumieć. Powoływano się na tajemnicę przedsiębiorstwa i inne przesłanki, ale nie są to okoliczności, które znacząco zmieniły się od czasu pierwszego ujawnienia informacji.

Drugi przykład dotyczy informacji o tym, kto odwiedzał Daniela Obajtka, kiedy kierował Orlenem. O ile dobrze pamiętam, dziennikarze uzyskali te dane w trybie dostępu do informacji publicznej, a nie od informatorów. Tymczasem my w Watchdogu od lat zabiegamy o udostępnianie podobnych informacji przez ministerstwa — konkretnie rejestrów wejść i wyjść, z których można się dowiedzieć, kto odwiedza osoby podejmujące decyzje. To ważne, bo pozwala sprawdzić, kto ma bezpośredni dostęp do przedstawicieli władzy i może próbować wpływać na ich decyzje. Nadal jednak trudno uzyskać takie informacje.

Komisja Europejska w dorocznym raporcie o praworządności wskazuje, że Polska nadal nie wykonała wielu zaleceń dotyczących przeciwdziałania korupcji. Czekamy na strategię antykorupcyjną — już PiS przestał ją przyjmować — oraz na poprawę przepisów o lobbingu. Co w tym zakresie jest do poprawy?

Od dawna postulujemy, żeby było wiadomo, jakie zespoły i inne gremia działają przy ministerstwach, jakie spotkania się odbywają i kto w nich uczestniczy. To nie wydaje się szczególnie trudne. Na proces decyzyjny można wpływać na różne sposoby.

Oczywiście wiem, że można spotkać się także poza ministerstwem. To zresztą jeden z najczęściej podnoszonych argumentów: jeśli wprowadzimy przejrzystość w ministerstwach, ludzie przeniosą się do kawiarni czy w inne miejsca. Zdaję sobie z tego sprawę.

Indywidualna wizyta u urzędnika to inna sytuacja niż oficjalne spotkanie ekspertów, naczelnika wydziału czy przedstawicieli organizacji społecznych, o którym wiadomo, kto wziął w nim udział i czego dotyczyło.

Sama uczestniczyłam w takich spotkaniach, między innymi podczas prac nad Centralnym Rejestrem Umów. W 2021 roku jako organizacja obserwowaliśmy prace w parlamencie i rozmawialiśmy z senatorami. Przepisy przyjęto w okolicznościach, które oceniam jako mało przejrzyste: w kontekście politycznych ustaleń między Jarosławem Kaczyńskim a Pawłem Kukizem, przy okazji głosowań nad lex TVN.

Paweł Kukiz ma jednak zasługę: wprowadził do debaty pomysł publikowania w internecie umów zawieranych przez instytucje publiczne. Problemem była procedura. Po uchwaleniu przepisów wielokrotnie przesuwano termin ich wejścia w życie. Były niejasne, a za ich niewykonanie groziły wysokie sankcje, więc wymagały doprecyzowania.

Jeszcze za rządów PiS naczelnik w Ministerstwie Finansów zaprosił nas na spotkanie. Wiedział, że zajmujemy się tym tematem. Rozmawialiśmy o potrzebie szerszej dyskusji. Później oficjalnym zarządzeniem powołano zespół ministerialny, do którego zapraszano ekspertów.

Wiadomo było, kto formalnie wchodzi w skład zespołu, ale niekoniecznie, kogo zaprasza się na poszczególne spotkania. Czy zawsze były to te same osoby? Czy była otwartość na inne głosy? My byliśmy rozpoznawalni, bo wcześniej pisaliśmy o tych przepisach i uczestniczyliśmy w pracach. Ktoś inny mógł mieć coś ważnego do powiedzenia, ale nie został zaproszony.

Idealnie byłoby publikować również notatki. Sama próbowałam je robić podczas prac zespołu i wiem, że to trudne. Każdy coś mówi, mijają dwie godziny, nie ma jednoznacznych konkluzji. Trudno czasem podsumować taką rozmowę. Gdybyśmy jednak ustalili standard opisywania choćby koncepcji, które się pojawiły, proces byłby bardziej przejrzysty.

Urzędnicy boją się, że wywoła to burzę wokół pomysłów, które ostatecznie w ogóle nie znajdą się w projekcie. Rozumiem to ryzyko. Przy obecnym stanie debaty publicznej ktoś może ogłosić „skandal w Ministerstwie Finansów”, bo na spotkaniu padła jakaś propozycja ograniczenia. Potem wszyscy zajmują się pobocznym wątkiem, który nigdy nie zostanie przyjęty.

Być może trzeba zastanowić się, jak temu zaradzić. Problem w tym, że nikt nie chce poważnie rozmawiać o samych zasadach przejrzystości.

Już niedługo po wejściu w życie ustawy o lobbingu było wiadomo, że nie działa. Grażyna Kopińska analizowała ten problem w prowadzonym wówczas przez Fundację Batorego Programie Przeciw Korupcji. Powstało też Obywatelskie Forum Legislacji, które zabiegało o zmiany. Przez ponad 15 lat niewiele się zmieniło. Nie dziwię się, że Komisja Europejska nadal formułuje takie zalecenia.

Ustawę mamy, ale jej przepisy nie działają. Nie pozwalają też wykorzystać dobrej strony lobbingu. Przecież może on być elementem partycypacji obywatelskiej. Przy przejrzystym procesie nie musi chodzić wyłącznie o „załatwianie własnego interesu”. Nieuwzględnienie specyficznej sytuacji jakiejś grupy może oznaczać, że prawo ją pomija i powoduje konkretne szkody. Później trzeba je poprawiać.

Opłaca nam się więc stworzyć przejrzystą procedurę, w której wszyscy znają zasady i odpowiednio wcześnie mogą zabrać głos. Można to robić w konsultacjach, ale z nimi też nie jest tak prosto.

Wzmocnienie konsultacji publicznych było jedną z flagowych propozycji obecnej koalicji rządzącej. Za rządów PiS mieliśmy do czynienia z ekspresem legislacyjnym, zwłaszcza w latach 2015–2019, gdy obóz rządzący miał większość w Sejmie i Senacie oraz poparcie prezydenta. Dziś konsultacje się odbywają. Czy spełniają oczekiwania?

To zależy od dziedziny. Również za rządów PiS zdarzały się dobrze przeprowadzone konsultacje. Brałam udział w pracach nad zmianą ustawy dotyczącej ponownego wykorzystywania informacji publicznej. Temat nie był szczególnie kontrowersyjny. Konsultacje obejmowały nie tylko pisemne uwagi, ale też, o ile pamiętam, dwa pełne dni rozmów online, bo było to w pandemii.

Omawialiśmy poszczególne przepisy i ich słabe strony. Powstał raport. To było bardzo porządnie zrobione. Nie znaczy to, że dziś wszystko w tym obszarze działa idealnie, ale sam proces był poważny. Tak powinny wyglądać konsultacje w każdej sprawie.

Zwykle jednak kończy się na pisemnych stanowiskach. Nie zawsze powstają raporty i nie zawsze autorzy projektu odnoszą się do uwag. Przepisy zostały poprawione, ale praktyka nadal bywa różna.

Istniały wtedy zasady dobrych konsultacji, między innymi zasada dobrej wiary. Chodzi o to, żeby naprawdę rozważyć zgłoszone argumenty, a nie przychodzić z gotowym planem i nastawieniem: „wy sobie mówcie, a ja i tak zrobię swoje”. Później te standardy stopniowo osłabiano. Teraz wróciły, wprowadzono odpowiednie przepisy.

Obywatelskie Forum Legislacji publikuje raporty na ten temat. Wynika z nich, że nadal zdarza się korzystanie z wyjątkowych trybów, które pozwalają pominąć konsultacje, choć nie zawsze jest to wystarczająco uzasadnione. Stałą bolączką pozostaje sposób odpowiadania na uwagi. Odpowiedzi bywają mało konkretne. Bardzo odczułam to przy pracach nad Centralnym Rejestrem Umów. Przepisy wielokrotnie poprawiano, również ostatnio, ale miałam poczucie, że racjonalnych argumentów nie rozważano. Nie słyszeliśmy nawet: „mamy inne dane”. Wyglądało to tak, jakby dane nie miały znaczenia, choć przecież deklarujemy, że właśnie na nich chcemy opierać decyzje.

Duża zmiana dotyczy natomiast sposobu zgłaszania projektów. Za rządów PiS często omijano procedurę rządową. Jest ona bardziej wymagająca: trzeba przedstawić dane, ktoś może zgłosić zastrzeżenia. Zamiast tego grupa posłów wnosiła projekt poselski, który trafiał bezpośrednio do Sejmu i mógł być procedowany bardzo szybko.

O tym, kto mógł wejść na posiedzenie komisji i zabrać głos, decydował jej przewodniczący. A to właśnie w komisjach pracuje się nad ustawami. Jako obywatele oglądaliśmy czasem gorszące spektakle osobistych ataków zamiast merytorycznej dyskusji. Później głosowano zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami politycznymi i dyscypliną partyjną. Obywatela mogło w tym procesie w ogóle nie być.

Dziś znacznie rzadziej korzysta się z tej drogi. A kiedy pojawia się projekt poselski, obowiązują rozwiązania zwiększające przejrzystość. To duża zmiana związana z działaniami marszałka Hołowni. Projekt trafia na specjalną platformę, na której obywatele mogą zgłaszać uwagi. To naprawdę duża zmiana. Oczywiście pojawiają się pytania: dlaczego trzeba się zarejestrować, dlaczego nie można zgłaszać uwag anonimowo? Albo co zrobić z bardzo dużą liczbą podobnych stanowisk, kiedy ludzie się zorganizują?

Widać to na przykład przy projektach dotyczących łowiectwa. Temat budzi emocje, środowiska są dobrze zorganizowane, więc napływa wiele podobnych opinii z obu stron. Ale za tymi stanowiskami stoją realne osoby, występujące pod imieniem i nazwiskiem. Możemy zobaczyć, jak wygląda ten udział obywateli.

Można też nadal przyjść na posiedzenie komisji i zabrać głos — zwykle robią to organizacje społeczne, a możliwość wypowiedzi zależy od przewodniczącego.

Problemem jest praktyka. Posłowie, którzy zgłosili projekt, nie zawsze zapoznają się z uwagami. Z monitoringu wynika, że kiedy projekt trafia do komisji, prace często zaczynają się tak, jakby wcześniejszych konsultacji nie było.

To stosunkowo nowe rozwiązanie. Posłowie mają też poczucie, że skoro zostali wybrani, wiedzą lepiej od obywateli. Potrzebujemy więc czasu i pracy nad zmianą tego nastawienia: uznaniem, że w zgłaszanych uwagach może być coś istotnego.

W rankingu postrzegania korupcji Transparency International Polska zajęła 52. miejsce, a w czołówce są Dania, Finlandia i Singapur. Co sprawia, że Dania czy Finlandia wypadają znacznie lepiej od Polski? Czy mają konkretne rozwiązania, które warto byłoby wprowadzić u nas? A może większe znaczenie mają wieloletnia tradycja jawności i sposób, w jaki instytucje działają na co dzień?

Zacznę od polskiego kontekstu. Moim zdaniem po przegranej PiS w wyborach w 2007 roku temat korupcji został na długi czas politycznie „utopiony”. Wcześniej tak mocno go eksploatowano, że nikt nie chciał już o nim rozmawiać. Samo używanie tego słowa sprawiało, że przypisywano człowieka do określonej grupy: nie tylko politycznej, ale wręcz owładniętej manią dostrzegania korupcji wszędzie.

Wracając do Danii i Finlandii: myślę, że duże znaczenie ma tam inne nastawienie. Chodzi o zaufanie i szukanie dobrych rozwiązań. Kilka razy mówiłam już o tym, jak wygląda nasza debata publiczna.

Opowiem o Szwecji. Podczas zwykłej wycieczki turystycznej zwiedzałam tam parlament. Doszliśmy do sali komisji parlamentarnej. Była raczej przytulna: podłużny stół, krzesła dookoła, z boku dodatkowy stolik. Przewodniczka wyjaśniała, gdzie siedzą eksperci, a gdzie parlamentarzyści. Zapytałam: „A gdzie siedzi publiczność?”. Przecież u nas można przyjść na posiedzenie komisji, są też transmisje. Przewodniczka początkowo nie zrozumiała pytania. Kiedy wyjaśniłyśmy, że chodzi o osoby obserwujące obrady, powiedziała, że posiedzenia odbywają się za zamkniętymi drzwiami. Zapytałam więc, jak zapewnia się obiektywność prac nad prawem. Odpowiedziała, że eksperci mają gwarancje związane ze służbą publiczną i nie można ich po prostu zwolnić.

Pomyślałam wtedy: czy wolałabym mniej przejrzysty system, ale oparty na merytorycznej debacie? Co nam po tym, że wszyscy oglądamy komisję, jeśli posłowie później decydują pod wpływem politycznych wytycznych albo społecznych emocji? Emocje można przecież celowo podsycić i zniszczyć w ten sposób szansę na rozsądne rozwiązania.

To ciekawy paradoks. Gdyby dziś w Polsce ktoś zamknął drzwi komisji, takie rozwiązanie nie zostałoby zaakceptowane. Nie ma wystarczającego zaufania do instytucji, nawet gdyby w jakimś modelu mogło to służyć interesowi publicznemu. Najpierw trzeba byłoby to zaufanie zbudować.

U nas silne jest przekonanie, że sprawy się „załatwia”, że na wszystko istnieje jakiś sposób. Nie mamy skutecznych regulacji lobbingu, ale takie myślenie jest obecne w naszej mentalności. Ktoś dzwoni i pyta: „Powiedz, do kogo trzeba zadzwonić, żeby to załatwić”.

Mówią to nawet osoby z mojego środowiska, które wiedzą, czym się zajmuję. Dziwi mnie, że zwracają się z tym akurat do mnie. To pokazuje, jak głęboko zakorzeniony jest w Polsce ten sposób myślenia.

Co można jeszcze zmienić, choćby w czasie kadencji obecnego rządu? Jakie są twoje najważniejsze postulaty dotyczące ustawy o dostępie do informacji publicznej i szerzej — jawności działania państwa?

Zapytałaś o dwa moje „koniki”.

• Pierwszy to tworzenie prawa. Chciałabym, żebyśmy zaczęli poważną debatę o tym, jak uczynić ten proces bardziej przejrzystym. Bardzo trudno skłonić kogokolwiek do takiej rozmowy. Nie chodzi tylko o przepisy dotyczące konsultacji, ale o przejrzystość całego procesu legislacyjnego.

Od lat apelujemy o to do rządu. Zachęcaliśmy do przystąpienia do Partnerstwa Otwartego Rządu, żeby korzystać z doświadczeń innych krajów. W Polsce nie ma jednak zainteresowania. Moim marzeniem jest, żebyśmy wreszcie potraktowali ten temat poważnie.

• Drugi obszar to ustawa o dostępie do informacji publicznej. Ona się starzeje. Zaczynaliśmy w świecie papierowym, a dziś funkcjonujemy niemal całkowicie cyfrowo. Wiele informacji można byłoby po prostu publikować w internecie, bez czekania na wniosek. Oczywiście trzeba uwzględniać ochronę innych praw, ale jesteśmy gotowi na większą cyfryzację i udostępnianie informacji z inicjatywy samych instytucji.
• Bardzo ważna byłaby też możliwość nakazania udostępnienia informacji. Dziś postępowanie może trwać latami. Sąd administracyjny stwierdza, że dana treść jest informacją publiczną, ale nie zawsze kończy to spór. Urząd znajduje kolejny powód odmowy i sprawa znów trafia do sądu.

Zaczynają się kolejne rundy postępowania, nieraz w dwóch instancjach. W naszym środowisku nazywamy je „kółkami”: jedna runda się kończy, zaczyna się następna. Gdyby sąd mógł w odpowiednich warunkach nakazać udostępnienie informacji, uniknęlibyśmy tej wieloletniej procedury. Możliwość przeciągania spraw w nieskończoność jest jedną z najbardziej frustrujących cech obecnego systemu.

Wydaje mi się, że trudno znaleźć mocny argument przeciw takiej zmianie. Tymczasem urzędnicy chętniej rozmawiają o wprowadzeniu kategorii nadużywania prawa do informacji. Uczestniczyliśmy nawet w dyskusjach z rządem na ten temat. Nie wiem, czy ten proces będzie kontynuowany.

Zauważyłam jednak charakterystyczny schemat: zaczyna się od argumentów o bezpieczeństwie, a po chwili rozmowa sprowadza się do tego, że obywatele „za dużo pytają”. Mam wrażenie, że ukrytą agendą części administracji jest ograniczenie obywatelskiej ciekawości. Tymczasem najważniejsze pytanie powinno brzmieć: jak sprawić, żeby prawo do informacji było naprawdę skuteczne?